Otizm alanında teknolojik gelişmeler ve yaygın farkındalık projeleri önemli ilerlemeler sağladı. İstanbul Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı bünyesindeki Otizm Polikliniği ve Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Kliniği’nin eski yöneticisi ve birçok kitabın yazarı çocuk ve ergen psikiyatrı Prof. Dr. Nahit Motavalli Mukaddes, Türkiye’de otizmin geçmişten günümüze değişimini değerlendirdi.

Otizm Alanında İlk Klinik Yapılanmaları Kurmak

Prof. Dr. Mukaddes, 1996-2013 yılları arasında yönettiği klinikte o dönemde sadece 8 otizm tanısı konulan hasta olduğunu, 2000’li yılların başında bu sayının 300-400’e yükseldiğini belirtti. Türkiye’de 1994’te 30 olan çocuk psikiyatırı sayısının günümüzde 2 bini aştığına dikkat çekti. Ayrıca tanı yaşının 90’lı yıllarda 4,5-5 yaş arasında iken, yakın zamanda yapılan çok merkezli bir çalışmada bu yaşın ortalama 3,5’e düştüğünü ifade etti.

Artan Tanı Sayısının Nedenleri ve Çevresel Faktörler

Amerika’daki istatistiklere göre otizm oranında yıl içinde belirgin artış yaşandığını söyleyen Mukaddes, bunun başlıca nedenlerinden birinin erken tanı ve bulguların daha iyi bilinmesi olduğunu vurguladı. Eskiden hafif vakaların veya yüksek zekâlı çocukların tanı alamadığını, bugün ise bu çocukların da tanı alabildiğini belirtti. Ayrıca anne-baba yaşının ilerlemesinin, özellikle yaşlı sperm ve yumurtanın, otizm için önemli çevresel risk faktörleri arasında olduğunu ekledi. Hava kirliliği ve sigara kullanımı gibi diğer çevresel etkenlerin rolü de araştırılmaktadır.

Teknoloji ve Ekran Maruziyetinin Etkileri

Prof. Dr. Mukaddes, küçük yaşta ekran karşısında uzun süre kalmanın otizme doğrudan yol açtığını söylemenin doğru olmadığını, ancak sosyal ve iletişim gelişimini olumsuz etkileyebileceğini belirtti. Özellikle 2-3 yaşına kadar çocukların ekranlardan uzak tutulmasının önemine dikkat çekti.

Ailelerin Kabullenme Süreci ve Multidisipliner Yaklaşım

Geçmişte ailelerin çoğunun otizm terimini ilk kez doktorlarından duyduğunu, günümüzde ise belirtileri fark ederek tanısal değerlendirmeye başvurduğunu söyledi. Otizmde sosyal, iletişimsel, bilişsel ve fiziksel durumların çok disiplinli yaklaşımla değerlendirildiğini anlatan Mukaddes, nörolog, metabolizma uzmanı ve klinik genetikçilerle iş birliği yapıldığını ifade etti. Ayrıca özel eğitimciler, psikologlar, konuşma terapistleri, ergoterapistler ve çocuk gelişimcilerden oluşan ekiplerin önemli olduğunu vurguladı. 30 yıllık deneyiminin, eğitimin yönteminden çok çocuğun eğitim sürecini ve eğitimcisini sevmesinin önemli olduğunu gösterdiğini belirtti.

Önümüzdeki 10 Yıl ve Yapay Zekanın Rolü

Prof. Dr. Mukaddes, bireylerin günlük yaşamda daha bağımsız olmalarını sağlayacak teknolojik çözümlerin umut verdiğini söyledi. Ancak en kritik konunun toplumsal bakış açısının değişmesi olduğunu belirterek, "Bu çocuklar sadece ailelerinin değil, toplumun da çocuklarıdır" dedi. Daha kapsayıcı ve anlayışlı bir toplumun en büyük kazanım olacağını ifade etti.

İlaç alanında son 30 yılda temel belirtileri ortadan kaldıran bir gelişme olmadığını, ancak öfke, hiperaktivite ve dikkat sorunlarına yönelik tedavilerin ilerlediğini anlattı. Otizmli bireylerin yaklaşık yüzde 70’inde dikkat sorunları görüldüğünü ve bunların tedavisinin öğrenme sürecini kolaylaştırdığını aktardı.

Yapay zekanın erken tanıda önemli bir potansiyel taşıdığını, video analizleriyle yüz ifadeleri ve göz hareketleri üzerinden riskli vakaların tespit edilebildiğini belirtti. Ayrıca bireyin ihtiyaçlarına göre eğitim programları sunabildiğini, dil ve sosyal becerileri destekleyen uygulamaların bulunduğunu söyledi. Ancak yapay zekanın tıbbi konularda her zaman doğru bilgi vermediğini, ailelerin bu tür bilgilere temkinli yaklaşması gerektiğini vurguladı. Otizmli çocukların sosyal gelişimine katkı sağlayan sanatla iletişim güçlendirme yöntemleri de önemli bir destek olarak öne çıkıyor.