Eski Pers mitolojisi, iyilik ve kötülüğün sürekli bir mücadele içinde olduğu dualist bir inanç sistemine dayanıyordu. Bu inanca göre iyiliği temsil eden Hürmüz, aydınlık, ilim ve hikmet tanrısıydı; kötülüğü simgeleyen Ehrimen ise karanlık, düzensizlik ve cehaletin tanrısıydı. Bu iki güç, her biri üç bin yıl süren dönemler halinde mücadele etti ve bu savaş, Hürmüz'ün mutlak zaferiyle sona erecek dördüncü döneme kadar devam edecekti.

İnançta, insanların iradesine serbestlik verilmiş, iyilik yapanların cennete, kötülüğe yönelenlerin ise cehenneme gideceği kabul edilmiştir. Pers kralları, yeryüzünde Hürmüz'ün temsilcileri olarak görülmüş ve bazı kralların isimleri Hürmüz olarak anılmıştır. Ayrıca bereketli topraklara, zenginlik kaynağı olan vahalara ve limanlara da Hürmüz adı verilmiştir. Örneğin, Basra Körfezi'nin güneyindeki Minab Nehri'nin denize döküldüğü liman bu isimle anılmıştır.

1300'lü yılların başında Moğol saldırıları sonrası bölge halkı, boğazın kuzeyindeki Cerun Adası'na taşınmış ve ada daha sonra Hürmüz adını almıştır. Umman Denizi ile Basra Körfezi'ni birbirine bağlayan boğaz da Hürmüz Boğazı olarak adlandırılmıştır.

Hürmüz: Ticaretin ve Zenginliğin Merkezi

Hürmüz, sadece verimli topraklara sahip bir şehir değil, aynı zamanda ticaretin merkeziydi. Yüzyıllar boyunca Güney Çin, Sumatra, Seylan ve Hindistan'dan gelen mallar en kısa yoldan Batı'ya taşınmak üzere Hürmüz'de toplanmıştır. Hint Okyanusu'ndan Basra Körfezi'ne giren gemiler, yüklerini burada boşaltıp kervanlarla Mezopotamya üzerinden Şam, Halep ve Akdeniz limanlarına dağıtırlardı.

Alternatif güzergâh ise Kızıldeniz'in eski boğazlarından geçerdi. Babü’l-Mendep'ten giren mallar, Mısır'ın Süveyş Limanı'nda boşaltılır; kara yoluyla İskenderiye'ye götürülüp tekrar gemilere yüklenerek Batı şehirlerine sevk edilirdi. Doğunun ipekleri, baharatları, değerli taşları ve diğer ürünleri böyle taşınmıştır.

Hürmüz, doğu ve batı ticaretinin kilit noktası ve iki dünyanın eşiği olarak, sıcak iklimi ve zenginliğiyle dünyanın en önemli şehirlerinden biri haline gelmiştir. Ünlü seyyah Marco Polo, 1271 yılında yaptığı uzun yolculuk sırasında burada bulunmuş ve Hürmüz'ü "doğunun zenginliklerinin hazine kapısı" olarak tanımlamıştır. Polo, "Hürmüz şehri Basra Körfezi kıyısında büyük bir limandır. Hindistan’dan gelen tüccarlar burada inci, baharat, fildişi, değerli taşlar ve kumaşlarla ticaret yaparlar. Sıcak bir iklimi var. Erkekler ince elbiseler giyer, kadınlar bolca mücevher taşır" ifadelerini kullanmıştır.

15. Yüzyılda Denizlere Açılan Batı ve Rekabet

15. yüzyıl, Batı dünyasının denizlere açıldığı bir dönemdi. Geliştirilen rüzgarla yarışan gemilerle coğrafi keşifler Atlantik kıyılarından Doğu'ya kadar uzandı. Türklerin hakimiyetindeki toprakları kullanmadan doğunun zenginliklerine ulaşmak mümkün müydü? Bu soruya cevap arayan denizciler uzak denizlere açıldı.

1492'de Kristof Kolomb, Hindistan'a varmayı umarak Amerika kıtasını keşfetti. Onu Portekizli denizci Vasco da Gama izleyerek Afrika'nın güneyini dolaşıp Hindistan'ın Kaliküt Limanı'na ulaşmayı başardı. Böylece doğunun zenginliklerini Batı'ya taşımak için İpek Yolu'nun zorlu yollarına ihtiyaç kalmadı ve Avrupa yeni bir dünya keşfetti.

Papa VI. Alexander, 7 Haziran 1494'te Portekiz ve İspanya arasında Tordesillah Antlaşması'nı imzalayarak dünyayı iki Hristiyan ülke arasında paylaştırdı. Cabo Verde Adaları referans alınarak kuzeyden güneye bir meridyen çizildi. Bu çizginin batısında kalan keşfedilen ve keşfedilecek bölgeler İspanya'ya, doğusu Portekiz'e bırakıldı. Bu paylaşım, sonraki yüzyıllarda Hollanda ve İngiltere'nin de takip edeceği yeni sömürgecilik döneminin başlangıcı oldu.

Portekiz'in Doğu Seferleri ve Osmanlı'nın Müdahalesi

Portekiz'in doğuya açılan gemileri Goa, Malakka ve Mozambik gibi limanları hem sömürge kaleleri hem de misyonerlik merkezleri haline getirdi. Stratejik önem taşıyan Hürmüz ve Aden ele geçirilerek İpek Yolu ticareti sekteye uğratıldı. Yemen ve Gujarat Sultanlıkları bu saldırılardan ilk etkilenen devletler oldu ve ne yapacaklarını bilemediler. Mısır'daki Memlük Sultanı Kansu Gavri'ye yardım çağrısında bulundular.

Memlük Sultanı, Suriye'den Kızıldeniz'e kadar olan bölgenin hâkimi olarak direnişe geçti ancak donanması saldırıları engelleyemedi. Kaleler düştü, limanlar kaybedildi, hac yolları tehlikeye girdi. Mekke ve Medine güzergahı Portekiz topçularının menziline girdi. Bu durum ticaret savaşından çıkarak bir ümmetin onur meselesine dönüştü ve yardım için İstanbul'a haber gönderildi.

Osmanlı Sultanı II. Beyazıt, çağrıya kayıtsız kalmadı. 1511'de Süveyş'te elli kadırgadan oluşan bir donanma inşa edilmesini emretti. Başına Midillili Selman Reis'i kaptan olarak atadı. Selman Reis, Portekiz güçlerini bölgeden tamamen çıkaramasada Memlük direnişine destek verip Cidde'nin düşmesini engelledi.

"Portakal Kâfiri" ve Uzun Süren Mücadele

Osmanlı Devleti, İpek Yolu ticaretine yönelik tehdidi fark ederek Portekiz istilasına odaklandı. Onlara alaycı bir şekilde "Portakal Kâfiri" lakabını verdi. Bu küçümseyici isim, politik bir kinayenin yanı sıra bir meyvenin kıtalar arası yolculuğunu da simgeliyordu. Çünkü Güney Çin ve Güneydoğu Hindistan kökenli bu meyve, Portekizliler tarafından Batı'ya taşınmış ve Avrupa'da bu isimle anılmıştı.

1514'te Yavuz Sultan Selim, Çaldıran Zaferi ile Safevi saltanatını yıkarak İpek Yolu'nun kalbini ele geçirdi. Ardından Mercidabık ve Ridaniye zaferleriyle Mısır, Suriye, Humus, Hama, Gazze ve Hicaz'ın kutsal topraklarını Osmanlı hakimiyetine aldı. Böylece "Portakal Kâfiri"nin doğrudan muhatabı oldu.

Osmanlı'nın bölgedeki varlığı güç dengesini kısa sürede sağladı. Kızıldeniz'deki "Bahr-i Ahmer Filosu" güçlendirilip "Hind Donanması" adı verildi. Başına "Hind Kaptanı" unvanıyla Selman Reis, Piri Reis ve Seydi Ali Reis gibi kaptanlar getirildi. Ancak bu mücadele asırlarca sürdü ve hâlâ devam etmektedir. Sadece "Portakal Kâfiri" ismi değişti; taşınan mallar değişti. Dün baharat ve kumaş ticareti yapılırken bugün doğal gaz ve petrol taşınıyor. Hırslar, öfkeler ve niyetler ise aynı kalıyor. Sonuçta iyilerle kötüler arasındaki mücadele kıyamete kadar devam edecek.

Daha fazla bölgesel güç dengesi ve Orta Doğu'daki askeri gelişmeler için Trump'tan Prens Selman ve Orta Doğu'ya İlişkin Çarpıcı Açıklamalar makalesini okuyabilirsiniz.