Pasifik bölgesindeki küçük ada devleti Vanuatu, iklim değişikliğine karşı harekete geçmeyen ülkelerden tazminat alınması için Birleşmiş Milletler'i (BM) baskı altına alıyor. Mart ayı sonuna kadar Genel Kurul'da oylamaya sunulması planlanan bu girişim, ABD'nin Trump yönetimi tarafından engellenmeye çalışılıyor.

Bu hafta ABD Dışişleri Bakanlığı, tüm büyükelçilik ve dış temsilciliklere gönderdiği talimatta, BM Genel Kurulu'nda görüşülen öneriye "şiddetle karşı çıktığını" belirtti. Yapılan açıklamada, önerinin kabul edilmesinin "ABD sanayisi için büyük tehdit oluşturabileceği" uyarısı yapıldı. ABD, 193 üyeli Genel Kurul'da tartışılan taslak kararın geri çekilmesi için diğer ülkelere baskı uyguluyor.

ICJ'nin Tarihi Danışma Görüşü

Bu taslak karar, Uluslararası Adalet Divanı'nın (ICJ) geçen Temmuz ayında yayımladığı önemli danışma görüşüne dayanıyor. ICJ, "temiz, sağlıklı ve sürdürülebilir bir çevrenin insan hakkı olduğunu" ve ülkelerin "iklim sistemini korumak için gerekli önlemleri almaması halinde uluslararası hukuku ihlal edebileceğini" hükme bağladı. Ayrıca, iklim değişikliğinin olumsuz etkilerinden zarar gören devletlerin tazminat talep etme hakkı olduğunu açıkladı.

ABD ve Çin gibi büyük sera gazı yayıcıları da dahil olmak üzere tüm BM üyeleri mahkemeye taraf. Her ne kadar karar hukuken bağlayıcı olmasa da, uluslararası iklim hukukunda önemli bir dönüm noktası olarak kabul ediliyor.

Vanuatu'nun Girişimi ve Uluslararası Tepkiler

Taslak karar, ICJ'nin bulgularının somut çok taraflı eyleme dönüştürülmesi kararlılığını gösteriyor. Ülkeleri ve bölgesel örgütleri, iklim değişikliğiyle bağlantılı uluslararası hukuk kapsamındaki yükümlülüklerine uymaya çağırıyor. Öneri, küresel sıcaklık artışını 1,5 santigrat derece altında tutmayı hedefleyen ulusal iklim eylem planlarının benimsenmesini, fosil yakıt sübvansiyonlarının kademeli olarak kaldırılmasını ve yükümlülüklerini yerine getirmeyen ülkelerin zararlarını eksiksiz ve gecikmeksizin tazmin etmeye çağrılmasını içeriyor. Ayrıca, delil ve başvuruların kaydedileceği bir Uluslararası Zarar Sicili oluşturulması öngörülüyor.

Vanuatu BM Büyükelçisi Odo Tevi, karar taslağının Mart sonuna kadar Genel Kurul'da oylanmasını talep ederek, bunun ICJ kararındaki netliğin küresel iklim eylemini ve çok taraflı iş birliğini güçlendireceğini ifade etti.

İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün BM direktörü Louis Charbonneau da 13 Şubat'ta yaptığı açıklamada, taslak karara destek çağrısında bulunarak hükümetlerin çevreyi koruyarak insan haklarına saygı gösterme yükümlülüklerini yerine getirmeleri gerektiğini vurguladı. Uluslararası Af Örgütü iklim adaleti araştırmacısı Candy Ofime ise, taslak kararın devletlerin hesap verebilirliği için pratik bir yol haritası sunduğunu ve özellikle yüksek gelirli, yüksek emisyonlu ülkelerden siyasi tepki gelebileceğini belirtti.

ABD'nin Girişimi ve Diğer Ülkelerin Tutumu

ABD Dışişleri Bakanlığı'nın gönderdiği telgrafta, diğer ülkelere taslak kararın BM gündeminden çekilmesi için Vanuatu'ya baskı yapmaları çağrısı yapıldı. Telgrafta, G7 ülkeleri, Çin, Suudi Arabistan ve Rusya'nın da ABD'nin taslakla ilgili bazı endişelerini BM nezdinde paylaştığı iddia edildi.

ABD yetkilileri, bu BM Genel Kurulu kararını "BM'nin yetkisini aşması, spekülatif iklim modellerini ve temelsiz tazminat taleplerini teşvik etmeye yönelik bir eğilim" olarak niteliyor ve diğer ülke temsilcileriyle görüşmelerinde bu argümanı kullanmaları isteniyor.

Bilim İnsanlarının İklim Değişikliği Vurgusu

Bilim dünyasının önemli bir kesimi, iklim değişikliğinin aşırı hava olaylarının – sel, kuraklık, orman yangınları, şiddetli yağışlar ve tehlikeli sıcaklık dalgaları gibi – sıklığını ve şiddetini artırdığı konusunda hemfikir. Bu gerçekler, Vanuatu ve benzeri ada ülkelerinin varlıklarını tehdit eden iklim krizine karşı uluslararası eylem çağrılarını destekliyor.