Karadeniz'de deniz kirliliği ve aşırı avlanmanın yanı sıra, terk edilmiş atık balık ağları olan 'sessiz katil hayalet ağlar' deniz yaşamını ciddi şekilde tehdit ediyor. Bu sorunla mücadele etmek amacıyla, 2024 yılında Trabzon'da Avrupa Birliği (AB) Interreg programı kapsamında başlayan BlackNETs projesi, hayalet ağların tespiti ve temizlenmesi için önemli çalışmalar yürüttü.

Türkiye'nin yanı sıra Romanya, Gürcistan ve Bulgaristan'ın da dahil olduğu projede, deniz altında biriken ve su içinde serbest halde bulunan terk edilmiş ağlar ile av malzemeleri tespit edilerek Karadeniz'den yaklaşık 10 ton hayalet ağ toplandı. 2026 yılında tamamlanan proje sonucunda, bu ağların deniz ekosistemine zarar verdiği, canlı çeşitliliğini azalttığı ve parçalanarak mikroplastik kirliliğine dönüştüğü belirlendi.

Yeni Proje: ROWER ile Ekosistem Restorasyonu

BlackNETs projesinden elde edilen veriler ışığında Karadeniz'de ekosistem restorasyonuna yönelik ikinci bir proje olan ROWER başlatıldı. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın desteğiyle yürütülen ve AB tarafından finanse edilen bu projede ekolojik açıdan korunması gereken alanlar belirlendi. Bu bölgelerde hayalet ağların temizliği yapılırken, aynı zamanda ekosistem restorasyonunun etkisi de incelenecek.

Projede su altı robotları kullanılarak hayalet ağların tespiti ve çıkarılması sağlanacak. Yapay zeka destekli kamera sistemleriyle su altındaki canlı çeşitliliği izlenecek. Projede, 14 ülkeden 34 farklı ortak yer alacak ve biyolojik çeşitliliğin korunması hedeflenecek.

Uzman Görüşleri ve Proje Detayları

Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) Sürmene Deniz Bilimleri Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Coşkun Erüz, atık ağların zamanla mikroplastiğe dönüştüğünü vurgulayarak, "Amacımız Karadeniz’deki plastik ve diğer çöp atıklarının yanı sıra deniz altında veya su içinde serbest kalan terk edilmiş ağları inceleyip temizlemekti. Proje sürecinde yaklaşık 2 bin kişiye eğitim verildi, balıkçılarla bilgi paylaşıldı ve kamu kurumları desteğiyle toplam 10 ton hayalet ağ toplandı. Ancak bu, bölgede bulunan on binlerce ağın sadece küçük bir kısmı. Karadeniz'de kilometrelerce uzunlukta terk edilmiş ağlar bulunuyor ve bunların azaltılması gerekiyor," dedi.

Prof. Dr. Erüz, hayalet ağların denizde kaldığı sürece kontrolsüz avlanmaya devam ettiğini, bunun ekonomik kayıp ve biyolojik çeşitlilik ile habitatın bozulmasına neden olduğunu ifade etti. Ayrıca, "Hayalet ağlar hızlıca tespit edilip toplanmalı. Akademisyenler olarak bilgi üreteceğiz, özel sektör geri dönüşümü sağlayacak ve belediyeler de toplama ve bertaraf aşamasına destek verecek. Bakanlık balıkçıları yönlendirecek; bu iş birliğiyle etkili bir eylem gerçekleştirilecek," diye ekledi.

KTÜ Deniz Bilimleri Fakültesi Balıkçılık Teknolojisi Mühendisliği Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Rafet Çağrı Öztürk ise, Karadeniz'de biriken hayalet ağların en az tahribatla çıkarılması için su altı aracı geliştirileceğini belirtti. "Projemiz 14 ülke ve 34 ortakla yaklaşık 12 milyon avroluk bütçeye sahip. Karadeniz Teknik Üniversitesi olarak bölgesel uygulamalar ve bilimsel çalışmalarla aktif rol üstleneceğiz. Asıl amacımız Karadeniz'de ekosistem restorasyonu yapmak," dedi.

Doç. Dr. Öztürk, stereo kamera sistemleri kullanarak ağların tespiti ve çıkarılması için yenilikçi yöntemler geliştireceklerini, 4 yıl boyunca saha çalışmalarıyla ekosistem izlemeleri yapacaklarını söyledi. Ayrıca, Karadeniz'de henüz belirlenmiş koruma alanlarının olmadığını belirterek, "Farklı sucul ekosistemlerde biyolojik çeşitliliği değerlendireceğiz. Habitat iyileştirme ve deniz çöplerinin etkisini azaltmaya yönelik somut adımlar atacağız," ifadelerini kullandı. Bu çalışmalar, İzmit Körfezi'nde devam eden deniz temizliği ve ekosistem restorasyonu projeleri ile benzer hedefler taşıyor.