IBS Sigorta ve Reasürans Brokerliği CEO'su Murat Çiftçi, Hürmüz Boğazı'nın geçişlere kapatılmasının Türkiye'nin deniz, kara ve demir yolu entegrasyonunu sağlayan çoklu lojistik koridor avantajını artıracağını belirtti. Şirket açıklamasında yer alan değerlendirmesinde Çiftçi, İran'ın ABD ve İsrail saldırılarının ardından Hürmüz Boğazı'nı kapatma kararını, Türkiye lojistiği açısından analiz etti.

Hürmüz Boğazı'nın Stratejik Önemi

Çiftçi, Hürmüz Boğazı'nın küresel enerji ticaretinde kritik bir dar boğaz olduğunu, günlük petrol ve ürün akışının 20 milyon varilin üzerinde olduğunu ve bunun küresel tüketimin yaklaşık yüzde 20'sine denk geldiğini ifade etti. Bu durumun enerji fiyatları, tedarik süreleri ve sigorta maliyetleri gibi lojistik ekosistem üzerinde riskler yaratacağını vurguladı.

Türkiye'nin Lojistik Stratejisinde Olası Değişiklikler

Çiftçi, kalıcı bir kırılmanın Hürmüz Boğazı'nın öneminin azalması anlamına gelmeyeceğini, ancak şirketlerin tek koridor bağımlılığını azaltacağı bir dönüşüm yaşanacağını belirtti. Hürmüz krizinin rota çeşitlendirmeyi, stok stratejilerini ve sözleşmesel esnekliği kalıcı hale getirebileceğini söyledi. ABD-İran geriliminin artması halinde Türkiye'nin dış ticaret rotalarında orta vadede belirgin bir yeniden yapılanma olacağını ve çoklu rota stratejilerinin ön plana çıkacağını ifade etti.

Şirketlerin deniz, demir ve kara yollarını birlikte kullanarak portföy yaklaşımına yöneleceğini, bazı deniz yolu hatlarında ise gemilerin Süveyş yerine Ümit Burnu rotasını tercih edebileceğini ve bunun transit sürelerin uzamasına neden olacağını dile getirdi. Bu durumun tedarik ve üretim planlarının yeniden düzenlenmesini gerektireceğini aktardı.

Sözleşme ve Teslimatlarda Yeni Müzakere Başlıkları

Çiftçi, özellikle Incoterms kapsamında gecikme riski, ek navlun ve sigorta maliyetlerinin hangi tarafa yansıtılacağının önemli müzakere konuları haline geleceğini belirtti. Bu durumun kısa vadede riskleri artırsa da Türkiye'nin lojistik üs olma hedefi açısından fırsat yaratacağını söyledi. Türkiye'nin Karadeniz, Akdeniz ve güçlü kara bağlantılarının çoklu erişim avantajını kriz dönemlerinde daha görünür kıldığını vurguladı.

Gecikmeler ve Maliyetlerin Etkisi

Hürmüz Boğazı'nın kapanmasıyla Türkiye'ye gelen petrol, petrokimya ve enerji ürünlerinde tedarik sürelerinin uzamasının kaçınılmaz olduğunu belirten Çiftçi, savaş riski sigortalarında kapsam daralması ve güvenlik koşullarının ağırlaşmasının sefer kararlarını doğrudan etkilediğini söyledi. Özellikle "tam zamanında" çalışan sektörlerde gecikmelerin daha görünür hale geleceğini ifade etti.

Deniz taşımacılığındaki gecikme ve rota değişikliklerinin üreticilere yansımalarına ilişkin değerlendirmesinde ise hammadde ve ara malı tedarikindeki gecikmelerin üretim planlarını saptıracağını, belirsizliğin stok maliyetlerini artıracağını ve navlun, sigorta ile finansman maliyetlerindeki artışların ürün fiyatlarına yansıyacağını kaydetti.

Alternatif rotalar arasında Kızıldeniz-Süveyş hattının güvenlik normalleştiğinde verimli bir koridor olduğunu, Ümit Burnu rotasının ise daha uzun transit süreleri ve yüksek yakıt maliyetleri anlamına geldiğini, ancak güvenlik nedeniyle tercih edilebildiğini belirtti. Doğu Akdeniz odaklı planların özellikle konteyner, aktarma ve kısa deniz taşımacılığında uygulanabilir olduğunu söyledi. Kuzey Koridoru'nun bazı ürün gruplarında demir yolu alternatifi sunduğunu ancak kapasite, maliyet ve operasyonel uyumun her yük için farklı olduğunu ifade etti.

Operasyonel Planlamada Esneklik ve Risk Yönetimi

Çiftçi, lojistik şirketlerinin jeopolitik belirsizliklerde operasyonel planlamalarını hızlıca revize ederek rota ve taşıyıcı portföylerini genişlettiğini, transit sürelerin uzayacağı varsayımıyla satış ve operasyon planlarını güncellediğini anlattı. Ayrıca liman ve terminal bazlı alternatif aktarma, geçici depolama ve gümrük çözümlerini içeren "B planlarını" uygulamaya aldıklarını belirtti. Sözleşmelere "force majeure", ek maliyet ve gecikme hükümlerinin daha net eklenmesinin önem kazandığını vurguladı.

Navlun ve Sigorta Fiyatlarındaki Dalgalanmalar

Hürmüz krizinin navlun fiyatları ve sigorta primleri üzerindeki etkisinin hızlı ve çift yönlü olduğuna dikkat çeken Çiftçi, savaş riski ek ücretleri ve "conflict surcharge" gibi kalemlerin devreye girdiğini, bazı bölgelerde savaş riski teminatlarının daraltılması veya iptalinin gündeme geldiğini, bunun fiyat ve sigorta bulunabilirliğini etkilediğini söyledi.

Türkiye'deki firmaların özellikle enerji, petrokimya, otomotiv yan sanayi ve hızlı dönen tüketim ürünleri gibi zaman ve maliyet hassas sektörlerde bu baskıyı yoğun hissettiğini belirtti. Petrol fiyatlarındaki dalgalanmanın lojistik maliyetlerine gecikmeli ama güçlü bir şekilde yansıdığını, yakıt ve bunker maliyetlerinin arttığını, kara yolu taşımacılığında fiyat baskısı oluştuğunu ve maliyet planlamasının zorlaştığını ifade etti.

Bu kriz ortamının lojistik şirketlerinin karlılık projeksiyonlarını iki yönlü etkilediğini, artan maliyetlerin marjları daralttığını ancak bazı müşterilerin daha pahalı ama güvenli ve öngörülebilir çözümlere yönelmesiyle doğru fiyatlama ve güçlü risk yönetimi yapan şirketler için ayrışma fırsatı doğduğunu kaydetti.

Lojistik Altyapı Yatırımlarında Yeni Öncelikler

Hürmüz Boğazı'nın kapanmasından en çok enerji, kimya, otomotiv ve gıda sektörlerinin farklı derecelerde etkileneceğini belirten Çiftçi, Türkiye'deki etkinin özellikle enerji ve petrokimya girişlerinin yoğunlaştığı rafineri ve terminal bağlantılı liman hatları, konteyner trafiğinin yüksek olduğu ana merkezler ile "Ro-Ro" ve otomotiv tedarik zincirine bağlı hatlarda daha görünür olacağını ifade etti.

Krizin lojistik altyapı yatırımlarının yönünü değiştirdiğini söyleyen Çiftçi, çok modlu taşımacılık çözümleri, demir yolu bağlantıları, iç lojistik merkezleri, limanlarda verimlilik ve kapasite artışı, depolama ve dağıtım ağlarında esneklik ile dijital görünürlük ve erken uyarı sistemlerinin yatırım önceliği haline geldiğini belirtti.

Önümüzdeki Süreç İçin Tavsiyeler

Çiftçi, dayanıklılığı artırmak amacıyla devletin kritik ürünlerde tedarik çeşitlendirmesini destekleyen çerçeveler oluşturması, lojistik koridorlarında altyapı ve gümrük süreçlerinin hızlandırılması ve kriz dönemlerinde etkin bilgi koordinasyonunun öne çıkması gerektiğini söyledi.

Özel sektör tarafında ise tedarik ve rota portföy stratejisi, stok-finansman-sözleşme senaryolarının güçlendirilmesi ve sigorta programlarının risk arttığında anlık olarak güncellenmesinin önem taşıdığını vurguladı. Önümüzdeki 6-12 ayda enerji fiyatlarındaki oynaklığın navlun maliyetlerine yansıması, savaş riski teminat koşullarının sıkılaşması ve prim artışları ile rota sapmalarının transit süreleri uzatarak tedarik planlarını bozmasının kritik riskler olduğunu ifade etti.

Türkiye'nin deniz, kara ve demir yolu kombinasyonuyla çoklu koridor avantajını güçlendirerek lojistikte dayanıklılık odaklı yeni servis modellerinin ön plana çıkması ve risk yönetimi olgunluğunun firmalara rekabette ayrışma fırsatı sunduğunu belirtti.