Yeni bir araştırma, Avrupa'da yoksulluk oranının yüksek ve yenilenebilir enerji kullanımının düşük olduğu bölgelerde hava kirliliğine bağlı ölüm riskinin en üst seviyede olduğunu ortaya koydu. Nature dergisinde yayımlanan çalışma, yoksulluk arttıkça hava kirliliğine karşı toplumların daha kırılgan hale geldiğini gösteriyor.

Yoksulluk ve Hava Kirliliği Arasındaki Bağlantı

Barselona Küresel Sağlık Enstitüsü (ISGlobal) araştırmacılarından Zhaoyue Chen, "Sorun sadece yoksul bölgelerin daha kirli olması değil," ifadelerini kullandı. Chen, varlıklı bölgelerde genellikle daha iyi sağlık altyapısı, kapsamlı halk sağlığı programları, hava kirliliğinin etkilerine karşı daha yüksek toplumsal farkındalık ve çevre politikalarını uygulama kapasitesi bulunduğunu belirtti.

"Her bölge ve dönem için hava kirliliğine bağlı ölüm risklerini nicel olarak hesaplamak, en kırılgan toplulukların daha doğru tespit edilmesine yardımcı olabilir." – Zhaoyue Chen, ISGlobal

Çalışmanın Kapsamı ve Bulguları

ISGlobal ile Barselona Süper Bilgisayar Merkezi iş birliğiyle yürütülen araştırma, 2003-2019 yılları arasında Avrupa'nın 31 ülkesinde gerçekleşen 88 milyondan fazla ölüm verisini analiz etti. Sonuçlar, hava kirliliğinin sağlık risklerinin yalnızca kirlilik düzeyiyle değil, aynı zamanda insanların kırılganlık durumlarıyla da bağlantılı olduğunu gösterdi. Benzer hava kirliliği seviyelerine maruz kalan bölgelerde sosyoekonomik ve demografik koşullar nedeniyle sağlık sonuçları önemli ölçüde farklılık gösterebiliyor.

Sosyoekonomik Durumun Rolü

Çalışmaya göre, kişi başına düşen GSYH’nin yüksek, yoksulluk oranının düşük ve yaşam beklentisinin uzun olduğu bölgelerde — ağırlıklı olarak Kuzey ve Batı Avrupa’da — hava kirliliğine bağlı ölüm riski daha düşük. Buna karşın Güney ve Doğu Avrupa’daki bazı bölgelerde riskler, sosyoekonomik açıdan daha iyi durumdaki bölgelerin iki katına çıkabiliyor.

Çalışmanın kıdemli yazarı Joan Ballester Claramunt, "Batı Avrupa ülkeleri genellikle temiz enerjiye, yeşil altyapıya ve sıkı emisyon denetimlerine daha fazla kaynak ayırma eğiliminde," dedi. Ayrıca Doğu Avrupa ülkelerinin dış finansmana bağımlı olduğunu ve yenilenebilir enerji ile kirlilik kontrol önlemlerini entegre etme sürecinin henüz erken aşamalarında bulunduğunu ekledi.

Giderek Büyüyen Eşitsizlikler

Yazarlar, bu eşitsizliklerin yıllar içinde farklı bir seyir izlediğini belirtti. Varlıklı bölgelerde, 2003-2019 arasında ince ve kaba partikül madde (PM2.5 ve PM10) ile azot dioksit (NO2) kaynaklı sağlık risklerinde belirgin azalmalar gözlendi. Bu kirleticiler yüksek sağlık riskleriyle ilişkilendiriliyor. Ancak gelir veya yaşam beklentisi daha düşük olan bölgelerde bu kirleticilere bağlı ölüm risklerinde sınırlı iyileşme ya da bazı durumlarda artış saptandı.

Fosil yakıtlara daha fazla bağımlı bölgelerin, ultra ince partiküller ve ağır metaller gibi vücuda zarar veren zararlı maddelere daha çok maruz kaldığı tespit edildi. Yenilenebilir enerjiyi ileri düzeyde benimseyen ve hava kalitesinde kalıcı iyileşme sağlayan bölgelerde ise akciğer ve kardiyovasküler fonksiyonlarda iyileşme, fizyolojik dayanıklılığın artması ve buna bağlı olarak akut sağlık etkilerinin azalması mümkün olabiliyor.

Yenilenebilir Enerjinin Sağlık Üzerindeki Etkisi

Analizler, bu yüzyılda yenilenebilir enerjinin artmasının; ince partikül madde için yüzde 15, kaba partikül madde için yüzde 54 ve NO2 için yüzde 20 oranında hava kirliliği azalmasıyla ilişkili olduğunu gösteriyor. Hava kirliliğine maruz kalmanın Alzheimer hastalığı, hipertansiyon, inme ve depresyon gibi yaygın kronik sağlık sorunları için bilinen bir risk faktörü olduğu belirtiliyor.

Avrupa Çevre Ajansı’nın Raporu

Avrupa Çevre Ajansı (AÇA), Aralık 2025’te yayımladığı bir raporda, sağlıksız seviyedeki hava kirliliğinin 2023 yılında 182 bin ölüme neden olduğunu tahmin etti.