İran'daki savaş, enerji ve emtia piyasalarını derinden etkiledi. Son iki haftada 20'den fazla gemiye saldıran İran, petrol tedarikinde hayati bir rol oynayan Hürmüz Boğazı'nın fiilen kapanmasına neden oldu. ABD Başkanı Donald Trump, Avrupa müttefiklerini boğazın güvenliğini sağlamaya zorladı ve bu konuda destek verilmemesinin NATO'nun geleceği için olumsuz sonuçlar doğuracağını belirtti.

İran ise geçişleri engelleme kararlılığını sürdürüyor. Körfez ülkelerinden tedarikin aksaması, ham petrol fiyatlarının yükselmesine yol açtı. Savaş öncesi varil başı 70 dolar olan fiyat, bir ay içinde 100 doları aştı. Bu durum, tarım hammaddeleri dahil birçok ürünü de etkiledi.

Küresel Ticaretin Dayandığı Dar Geçitler

Bu kriz, küresel ticaret sisteminin denizcilikte "dar geçit" olarak adlandırılan sınırlı sayıda su yolu üzerine kurulu olduğunu ortaya koydu. Hürmüz, Süveyş, Panama, Malakka ve İstanbul-Çanakkale boğazları, ticaret için kritik öneme sahip.

Hürmüz Boğazı

Dünyanın en stratejik enerji geçiş noktası olan Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'nden Umman Denizi'ne ham petrolün %39'u ve doğal gazın %19'unun taşındığı rotadır. Körfez ülkelerinin enerji ihracatında alternatif bir yol bulunmamaktadır. İran, 1980'lerden beri bu boğazı kapatma tehdidinde bulunuyor ve son dönemde tansiyon yükseldi. Bölgedeki taşıma aksaklıkları, enerji sektörünün ötesinde küresel gıda fiyatlarını da etkiliyor.

Süveyş Kanalı

Mısır kontrolündeki Süveyş Kanalı, Kızıldeniz ile Akdeniz arasındaki mesafeyi yaklaşık 10 gün kısaltıyor. Küresel deniz ticaretinin %10'una ve konteyner trafiğinin %22'sine ev sahipliği yapmaktadır. 2021'de Ever Given gemisinin kanalı altı gün tıkaması yaklaşık 10 milyar dolar zarar yarattı. Bölgedeki en zayıf nokta Babülmendep Boğazı olup, Yemen'deki Husiler tarafından 2023-2025 arasında gerçekleştirilen saldırılar nedeniyle gemi trafiği azaldı.

Panama Kanalı

Pasifik ve Atlantik okyanuslarını bağlayan Panama Kanalı, küresel deniz ticaretinin %2,5'ini oluşturuyor. ABD'nin konteyner taşımacılığının %40'ı buradan geçiyor. Ancak iklim krizi ve jeopolitik riskler kanalın su rezervlerini tehdit ediyor. 2025 başında ABD Başkanı Trump, kanala el koyma tehdidinde bulundu.

Malakka Boğazı

Dünyanın en yoğun nakliye hattı olan Malakka Boğazı, deniz yoluyla taşınan ham petrolün %45'i ve otomobillerin %26'sını taşıyor. Bölgede Singapur Limanı bulunuyor. Çin'in enerji ithalatının %80'i buradan sağlanıyor. Bölgede korsanlık olayları ve jeopolitik gerilimler risk oluşturuyor. Ayrıca tsunami ve volkanik faaliyetler de bölgeyi etkiliyor. Bu önemli boğazın küresel ticaretteki rolü, Suudi Arabistan'ın Hürmüz'e alternatif lojistik koridoru projesiyle daha da önem kazanmaktadır.

İstanbul ve Çanakkale Boğazları

Karadeniz'i Akdeniz'e bağlayan bu boğazlar, küresel ticaretin %3'ünü oluşturuyor. Bu oran içerisinde Ukrayna, Rusya ve Romanya'dan yapılan buğday ihracatı da önemli bir yer tutuyor. Boğazların dar olması, geçişleri karmaşık hale getiriyor. Montrö Boğazlar Sözleşmesi kapsamında askeri geçişler Türkiye'nin kontrolünde olup, ticari gemilere kısıtlama getirilmiyor. Bölgedeki sismik aktivite ve artan gerilimler küresel tahıl piyasalarında dalgalanmalara yol açabilir.

Küresel Deniz Yollarının Kırılganlığı

Hürmüz Boğazı'ndaki kriz, dünya ticaretinin az sayıda deniz yoluna bağımlılığını gözler önüne serdi. Tayvan, Dover Limanı ve Bering Boğazı gibi 24 stratejik su yolu da benzer risklerle karşı karşıya. Her biri jeopolitik gerilimler, iklim sorunları, korsanlık, kazalar ve doğal afet tehlikeleri barındırıyor.

*Bu haber ilk kez 16 Mayıs'ta The Conversation sitesinde yayımlanmış ve ortak telif hakları kapsamında yeniden paylaşılmıştır.

*Ebru Sürücü-Balcı, Bradford Üniversitesi'nde Döngüsel Tedarik Zincirleri alanında misafir profesördür.

*Gökçay Balcı, Leeds Üniversitesi'nde Sürdürülebilir Yük Taşımacılığı ve Lojistik profesörüdür.