ABD Başkanı Donald Trump, İran ile savaşın temel amacının Tahran'ın nükleer silah edinmesini önlemek olduğunu belirtmesine rağmen, uluslararası ilişkiler ve güvenlik uzmanları bu stratejinin ters etkiler yaratabileceği görüşünde bulunuyor.

Güvenlik dengelerindeki bu jeopolitik sarsıntı, bölge başkentlerinde nükleer caydırıcılık konusunu yeniden gündeme taşıdı. Uluslararası ilişkilerde nükleer silah sahibi olmak, düşmanların saldırmasını engelleyen en güçlü caydırıcı unsur olarak kabul ediliyor. Bu durum sık sık Kuzey Kore örneğiyle açıklanıyor; nükleer silahların diktatörlüğü dokunulmaz kıldığı savunuluyor. Buna karşılık, 1994’te Ukrayna'nın Rusya, ABD ve İngiltere’den aldığı güvenlik garantileri karşılığında dünyanın en büyük üçüncü nükleer cephaneliğinden vazgeçmesi ve günümüzde yaşadığı işgal girişimi, bu teorinin zıt bir örneğini oluşturuyor.

İran'ın Nükleer Eşiği ve Bölgesel Etkileri

Savaş öncesinde İran, nükleer silah üretmek için gerekli tüm araçlara sahip ancak henüz üretmemiş bir "nükleer eşik" durumundaydı. ABD merkezli siyaset bilimi profesörü Rupal Mehta, Mart başında London School of Economics için yazdığı makalede, İran'ın stratejik belirsizlik sürdürdüğünü ve şu an maruz kaldığı saldırılardan kaçınmak için bombanın eşiğinde kaldığını belirtiyor. Mehta, "İran'ın yeni liderliği, nükleer silah peşinde koşmanın tehlikeli olduğunu ancak tamamlanmamış bir bombaya sahip olmanın ölümcül hata olduğunu fark etti" diyor.

Bu gelişmeler sonrası İranlı siyasiler, 1968 tarihli ve 191 üyesi bulunan Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'ndan (NPT) çekilebileceklerini açıkladılar. Bölgedeki güvenlik dengelerinin bozulması Körfez ülkelerinin de nükleer silah arayışını hızlandırıyor.

Körfez ve Suudi Arabistan'ın Nükleer Hamleleri

Washington merkezli Silah Kontrol Birliği'nin Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Politikası Direktörü Kelsey Davenport, Körfez ülkelerinin İran ve İsrail'in hegemonik hedefleri arasında sıkıştığını ve ABD ile güvenlik ittifaklarına olan güvenin azaldığını doğruluyor. Ancak Davenport, teknik ve siyasi engeller nedeniyle hemen nükleer silah edinmenin mümkün olmadığını, liderlerin savaşın sonucunu bekleyeceğini vurguluyor.

Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman, İran'ın nükleer bomba yapması halinde kendilerinin de aynı yolu izleyeceğini daha önce açıkça ifade etmişti. Kasım ayında ABD ziyareti sonrası Bin Selman'ın, Suudi Arabistan'a uranyum zenginleştirme izni verecek bir nükleer iş birliği anlaşmasıyla döndüğü bildirildi. Paris merkezli bağımsız araştırmacı Nour Eid, böyle bir anlaşmanın öncelikle ABD Kongresi onayından geçmesi gerektiğini belirtiyor. ABD'nin yaklaşık 155 ülkeyle imzaladığı 26 nükleer iş birliği anlaşmasının büyük çoğunluğu Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile sıkı denetim yetkisi veren Ek Protokol'ü içerirken, Suudi-ABD anlaşmasının sadece ikili bir güvenlik anlaşması gerektireceği iddia ediliyor.

Eski UAEA Direktörü Robert Kelley, bu durumu eleştirerek, "ABD yönetiminin, İran'ı bombalarken Suudi Arabistan'a aynı yetenekleri vermeye hazır olması ikiyüzlülük gibi görünüyor" dedi. Uzmanlar Suudi Arabistan'ın nükleer enerji geliştirmesinin bile 10 ila 20 yıl süreceğini ve nitelikli iş gücü eksikliği gibi zorlukları olduğunu belirtiyor.

Türkiye ve Bölgedeki Diğer Aktörlerin Nükleer Programları

Bölgede diğer aktörlerin nükleer programları da inceleniyor. Türkiye, Rusya ile geliştirdiği nükleer enerji programına ek olarak yakında Çin ile iş birliğine başlayabilir. Araştırmacı Nour Eid, Türkiye'nin uluslararası toplumla ters düşmek istemediğini ve NATO üyesi olarak güçlü bir savunma şemsiyesi altında olduğunu ifade ediyor.

Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Barakah nükleer santralini işletiyor ve 2009 yılında ABD ile yaptığı anlaşmada Ek Protokol'ü kabul ederek uranyum zenginleştirmeyi bırakmıştı. Eid'e göre BAE için nükleer enerji askeri hedeften çok, "nükleer enerji geliştiren ilk Arap ülkesi" olma prestiji taşıyor. Ancak anlaşmadaki "En çok kayrılan ülke" maddesi, komşu ülkelerin daha esnek anlaşmalar yapması durumunda şartları yeniden müzakere etme hakkı tanıyor.

Mısır ise Rusya ile Akdeniz kıyısında bir nükleer reaktör inşa ediyor. Resmi olarak nükleer silahlardan arındırılmış bir Orta Doğu'yu savunan Mısır'ın ekonomik sorunlar nedeniyle nükleer enerjiyi silah programına dönüştürmesi olası görünmüyor.

Orta Doğu'da Nükleer Silahlanma Yarışını Önleme Çabaları

Uzmanlar, Orta Doğu'da yeni ve yıkıcı bir nükleer silahlanma yarışını durdurmanın tek yolunun bölgesel güvenlik diyalogları olduğunu belirtiyor. Ancak çatışma sonrası dönemde bu diyalogların kolay olmayacağı aşikar. Devletlerin düşmanlarını dengelemek veya saldırıları önlemek için nükleer caydırıcılığı tek seçenek olarak görmelerinin önüne geçmek için alternatif çözümler bulunması gerekiyor.