ABD Başkanı Donald Trump, İran'a yönelik askeri müdahalelerde müttefik ülkelerden beklediği desteği alamadığını belirterek NATO üyeliğinin geleceğini sorgulamaya başladı. Trump'ın ittifaka yönelik sert eleştirileri, uzun süredir devam eden görüş ayrılıklarının yeni bir boyuta taşındığını gösterdi.

NATO'nun Tarihçesi ve Temel İlkesi

1949 yılında İngiltere, Fransa, Kanada ve Danimarka'nın da aralarında bulunduğu 12 ülke tarafından kurulan NATO'ya Türkiye ise 1952'de katıldı. Kuruluşundan itibaren 32 ülkeye genişleyen ittifakın asıl amacı, Sovyetler Birliği tehdidine karşı ortak bir savunma kalkanı oluşturmaktı. NATO'nun temelinde, 1930'larda Nazi Almanyası'nın toprak genişlemelerini engellemede kolektif güvenlik eksikliğinin başarısızlıkla sonuçlandığı görüşü yer alır.

Kolektif Güvenlik Maddesi ve Uygulamaları

İttifakın 5. maddesi, bir üye ülkeye yapılacak askeri saldırının tüm üyelere yapılmış sayılmasını öngörür. Soğuk Savaş döneminde bu madde fiilen hiç uygulanmadı. Tek istisna, 11 Eylül 2001'de El Kaide'nin ABD'ye düzenlediği terör saldırıları sonrası görüldü. Bu saldırıların ardından NATO üyeleri, ABD liderliğinde Afganistan'a asker göndermiştir. Ancak NATO tüzüğünde, üyeleri bu tür destekler vermeye zorlayan bir hüküm bulunmamaktadır.

Trump’ın NATO’ya Yönelik Eleştirileri

Trump'ın ittifaka yönelik öfkesi, özellikle NATO'nun İran'a karşı yürütülen operasyonlarda ABD'ye destek vermemesi üzerine artmıştır. Geçtiğimiz hafta yaptığı açıklamada NATO'yu "kağıttan kaplan" olarak nitelendiren Trump, ABD'nin üyelikten çekilmesinin artık "geri dönülemez" bir karar olduğunu ima etti. Ayrıca, Avrupa'nın Hürmüz Boğazı'nı kontrol altına alma konusundaki pasifliği de eleştirdi.

Trump, ABD'nin Avrupa'yı koruduğu gibi NATO'nun ABD'yi korumadığını sıkça dile getirmiştir. Bununla birlikte, Afganistan'daki uzun süreli destek, ittifakın ortak çabalarını farklı bir perspektife taşımaktadır.

Ukrayna Savaşı ve Avrupa'nın Tutumu

Trump, Avrupa'nın Ukrayna savaşını sürdürme isteğine karşı çıkarak, Rusya ile anlaşma yoluyla çatışmanın sona erdirilmesini savunmaktadır. NATO'yu, ABD'yi istemediği bir savaşa sürüklemekle suçlamıştır.

Trump’ın NATO’ya Karşı Derin Düşmanlığı

2017'de NATO'yu eskimiş olarak tanımlayan Trump, Avrupa ülkelerini savunma bütçelerine yeterince katkıda bulunmamakla ve ABD'yi sömürmekle itham etmiştir. 2024 yılında ise Rusya'ya karşı savunma harcamalarını karşılamayan Avrupa ülkelerine istedikleri şekilde davranmalarını söyleyerek tehdit etmiştir.

Ocak ayında Grönland'ın ilhakı konusundaki tehditleriyle NATO ile gerilim yaşayan Trump, daha sonra bu girişimden geri adım atmıştır ancak bu konuda tamamen vazgeçmediği düşünülmektedir.

Avrupalı Liderlerin Tepkisi ve NATO’nun Durumu

Trump'ın baskıları karşısında Avrupalı liderler, ittifakta birlik sağlamaya çalışmış ve Haziran 2025'e kadar savunma harcamalarını gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 5'ine çıkarma kararı almıştır. NATO Genel Sekreteri ve eski Hollanda Başbakanı Mark Rutte, Trump'ı övmek için olağanüstü çaba göstererek, ittifakın "babası" olarak nitelendirmiştir. Rutte, İran savaşına destek verdiğini de açıklamıştır.

İran savaşındaki NATO rolü ise karmaşık bir tablo çizmektedir. Trump ittifakı savaşa dahil edemese de, dağılma tehditleriyle ABD'ye yönelik tepkilerin azalmasını sağlamıştır. İngiltere, ABD bombardıman uçaklarının anakarasını ve İran'a yakın üslerini kullanmasına izin vermiştir. Fransa ise Lübnan ile yakın ilişkileri nedeniyle İsrail'in yasa dışı işgaline zayıf tepki vermiştir.

NATO’nun Askeri Destekleri ve ABD’nin Rolü

NATO'nun Ukrayna’ya verdiği destek, Rusya’nın saldırısını yavaşlatmada kritik bir rol oynamıştır. Askeri uzmanlar, Ukrayna'nın bu desteğe bağlı olarak Rusya'ya karşı direndiğini belirtmektedir. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ise NATO'yu parçalamayı hedeflemekte, bu durum Doğu Avrupa ülkeleri için gelecekte artan bir tehdit oluşturabilmektedir.

ABD, NATO müttefiklerine öncelikle nükleer şemsiye sağlamaktadır. ABD'nin nükleer cephaneliği, İngiltere ve Fransa'nın kapasitesinden çok daha büyüktür. Ayrıca ABD’nin Almanya başta olmak üzere Avrupa genelinde pek çok askeri üssü bulunmaktadır. Türkiye'deki İncirlik Hava Üssü de bu önemli tesisler arasında yer almaktadır. Bu üsler, olası askeri saldırılara karşı caydırıcılık amacıyla kurulmuştur.

Trump’ın NATO’dan Çekilme Yetkisi ve Olası Sonuçları

Uzmanlar, NATO ile ilgili tartışmaların oldukça karmaşık olduğunu belirtmektedir. 2024 yılında kabul edilen bir yasal düzenleme, ABD başkanlarının Senato'nun üçte iki çoğunluğu veya Kongre onayı olmadan NATO'dan çekilmesini engellemektedir. Trump ise geçmişte Kongre onayını almadan hareket etmeye istekli olduğunu göstermiştir. Örneğin, 1973 Savaş Yetkileri Yasası'ndan aldığı yetkiyle Kongre onayı olmadan İran'a saldırmıştır.

Obama yönetiminin NATO Büyükelçisi Ivo Daalder, Trump'ın tüm ABD birliklerini geri çekebileceğini ve ABD'li subayları komuta yapısından uzaklaştırabileceğini ifade etmiştir. Bu tür adımların, batı ittifakında önemli sarsıntılar yaratarak küresel güvenlik düzeninde kalıcı değişikliklere yol açacağı belirtilmektedir.