Pakistan'da devam eden ateşkes görüşmelerinde en büyük umut, hem ABD hem de İran'ın savaşı sona erdirme motivasyonlarının bulunmasıdır. Ancak tam bir güven eksikliği, ortak bir zemin olmaması ve ABD'nin savaşta ortağı İsrail'in Lübnan'a yönelik saldırılarını artırması, görüşmelerin önündeki temel engeller olarak öne çıkmaktadır. Bu durum, Pakistan'da ABD-İran barış görüşmeleri öncesi güvenlik önlemleri ile yakından ilişkilidir.

ABD Başkanı Donald Trump, savaş hakkında şimdiden geçmiş zaman kipinde konuşuyor ve zafer ilan etmiş gibi davranıyor; çıkış yolu arayışında. Bu ay sonunda Kral Charles'ın resmi ziyareti ve Mayıs'ta Çin Devlet Başkanı Şi Jinping ile yapılacak zirve planlanıyor. Kasım ayında gerçekleşecek ara seçimler de yaklaşıyor. Amerikan yaz tatili yaklaşırken, Trump'ın yakıt fiyatlarını savaş öncesi seviyelere döndürmesi büyük önem taşıyor. Ancak savaş, kraliyet ziyaretleri, zirveler ve seçim dönemleriyle birlikte pek olumlu görünmüyor.

İran'ın Savaşı Bitirme Gerekçeleri

İran, füze ve insansız hava araçları göndermeye devam ediyor ve sosyal medyada Trump'la dalga geçen yapay zeka videoları yayınlayarak meydan okumaya devam ediyor. Fakat ülke büyük zarar gördü; şehirler ekonomik açıdan durma noktasına geldi ve rejim toparlanmak için zamana ihtiyaç duyuyor. Pakistan'daki görüşmeleri pozisyonlarını güçlendirmek için kullanmaya çalışacaklar. Pakistanlı arabulucular, iki taraf arasında mekik dokuyarak zorlu bir görev üstleniyor.

Tarafların kamuoyuna açıkladığı pozisyonlar oldukça farklı. Trump'ın yayımlanmamış 15 maddelik planının sızan versiyonları, müzakerelere temel oluşturmaktan çok teslimiyet belgesi gibi görünüyor. İran'ın 10 maddelik planında ise ABD'nin geçmişte reddettiği talepler yer alıyor. Dayanıklı bir ateşkes için tarafların uzlaşması gerekiyor; en azından görüşmelere devam etmek için ortak bir zemin bulunmalı. Bu, savaş döneminde bile çok zor olabilecek bir süreçtir.

Hürmüz Boğazı'nın Önemi

Tarafların karşılaştığı en acil sorunlardan biri, Basra Körfezi'nden dar bir çıkış olan Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasıdır. Boğazın kapalı kalması, İran'a dünya ekonomisi üzerinde baskı kurma imkanı tanıyor. ABD ve İsrail'in İran'a saldırmasına kadar her gün yüzlerce gemi bu su yolunu kullanıyordu. Boğazın açılması, görüşmelerin ana gündem maddelerinden biridir. Bu konu, ABD ve İran'ın İslamabad'daki kritik müzakerelerinde de ön plandadır.

Orta Doğu'daki milyonlarca sivil, görüşmelerin savaşı sona erdirmesini umut ediyor. Ancak zafer geçidi yok. Amerikalılar, 28 Şubat'ta İsrail ile birlikte İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney'in ailesi dahil çok sayıda kişiyi öldüren büyük hava saldırılarıyla savaşı başlattıklarında, Nisan başlarında ateşkes görüşmeleri beklemiyorlardı. Trump, İran'da Venezuela lideri Nicolas Maduro'nun ABD ordusu tarafından kaçırılmasına benzer bir zafer umuyordu. Maduro çifti New York'ta uyuşturucu ticareti ve terör suçlamalarıyla yargılanıyor, Washington da Maduro'nun eski yardımcısını başkanlık sarayına yerleştirdi.

İran Rejiminin Direnci

İlk saldırı dalgasında dini liderin öldürülmesinin rejimin çöküşüne yol açacağı beklentisi gerçekleşmedi. Oğlu Mücteba'nın halefi olarak atanmasından sonra görülmediği bildiriliyor. Saldırıda anne, baba, kız kardeş, eş ve oğullarından birinin öldürüldüğü, kendisinin de ağır yaralandığı tahmin ediliyor. Yeni dini liderin aktif katılımı olmasa da İran rejimi büyük bir direnç gösterdi. Şimdi ABD ve İsrail temsilcileri, yanlış bir şekilde yendiklerini iddia ettikleri düşmanlarla müzakere etmek zorunda. ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth bile "Büyük harfle yazılmış bir askeri zafer" demişti.

Hürmüz Faktörü ve Bölgesel Etkiler

ABD ve İsrail'in başlattığı savaş, Orta Doğu jeopolitiğini yeniden şekillendiriyor. İran'ın askeri ve sivil altyapısına büyük zarar verildi ancak rejim hala sağlam ve füze ile insansız hava aracı fırlatmaya devam ediyor. Bu durum, ABD ve İsrail'in taktiksel zaferlerini stratejik ilerlemelere dönüştüremediğini gösteriyor.

İran, Hürmüz Boğazı'nı kapatarak kendisine stratejik bir avantaj sağladı. Trump, İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu'nun İran ile savaşa girme gerekçelerini ya göz ardı etti ya da anlamadı. Boğazın kapatılması sürpriz olmamalıydı; geçmişte de Irak'la savaşta petrol sevkiyatını aksatmıştı. Boğazdan geçen gemi trafiğine bağlı ülkelerde dışişleri ve savunma bakanlıkları, kapatma etkilerini uzun yıllardır değerlendirmekteydi. Ancak Trump'ın aceleci ve yanlış yönlendirilmiş politikaları bu savaşa engel olmadı.

Ekonomik ve Stratejik Sonuçlar

Dünyanın petrol ve doğalgazının %20'si bu boğazdan geçiyor. Ayrıca petrokimya ürünleri, tarımsal gübre ve yarı iletkenlerde kullanılan yan ürünler de taşınıyor. Boğazın kapatılması, küresel ekonomide büyük zorluklar yaratıyor. İran, bu geçişlerin kontrolünü kurumsallaştırmak ve uzun vadeli stratejik bir kazanç elde etmek istiyor. Ayrıca bölgedeki ABD üslerinin kapatılmasını, savaşta alınan hasar için tazminat ödenmesini, uranyum zenginleştirmeye geri dönmeyi ve yaptırımların kaldırılmasını talep ediyor.

İran'ın iki haftalık ateşkes süresince, Hürmüz Boğazı'ndan geçmek isteyen gemilerin İran silahlı kuvvetlerinin iznine tabi olacağı ve aksi takdirde saldırıya uğrayacağı belirtiliyor. Az sayıda gemiden milyonlarca dolar ücret alındı. Bu durum devam ederse milyarlarca dolarlık gelir sağlanacak ve Körfez'deki Arap devletlerini endişelendirecektir.

Yemen'deki Husiler ve Bölgesel Tehditler

Diğer yandan, İran'ın Yemen'deki müttefiki Husiler, Kızıldeniz'in güney ucundaki Babülmendep Boğazı'nı ateş gücüyle kapatma tehdidinde bulunuyor. Suudiler, Körfez ve Hürmüz Boğazı üzerinden petrol ihracatı yerine, boru hattıyla Kızıldeniz limanlarına petrol pompalıyor. Husiler bu boğazı kapatırsa, sevkiyat durabilir.

İran Yönetimindeki Değişim ve Rejim Dayanıklılığı

İlk dini lider Hamaney, Amerika, İsrail ve Batı'ya karşı temkinli ve şüpheci bir tavır sergilemişti. Şimdi yönetimde bulunan çoğunluğu Devrim Muhafızları'ndan genç liderler, Hamaney'in görüşlerini paylaşsa da bekleyip görme içgüdüsü yok. Onların önceliği hayatta kalmak ve bu, rejimin sözcülerinin yüksek sesle dile getirdiği bir iddia. Savaşta kaybettiklerini yeniden inşa etme şansı bulunuyor.

Netanyahu'nun Savaş Stratejisi

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, yıllardır süren agresif söylemlerine rağmen 7 Ekim 2023'teki Hamas saldırılarına kadar ihtiyatlıydı. Şimdi ise savaş doktrinini benimsemiş durumda. İsraillilere, güç ve zekalarını kullanarak Ortadoğu'yu İsrail lehine yeniden şekillendirme sözü verdi. Bu yaklaşım İsrail'i komşularının en yıkıcı gücü haline getirdi.

Netanyahu'nun İran'ın Lübnan'daki müttefiki Hizbullah'a saldırılarını sürdürme arzusu, Pakistan'daki ateşkes görüşmelerini zorlayabilir. Lübnan Sağlık Bakanlığına göre, ateşkesin ilk gününde İsrail, Lübnan'a 300'den fazla kişinin ölümüne yol açan büyük hava saldırıları düzenledi.

İran, Amerikalılara seçim yapmaları gerektiğini iletti: Ateşkes ya da savaşa dönüş. İsrail basını, Trump'ın Netanyahu'dan itidal istemekte olduğunu bildirirken, Netanyahu hem Lübnan hükümetinin doğrudan görüşme talebini kabul ediyor hem de hava saldırılarını artırıyor. Bu gelişmelerle ilgili detaylar için İran-ABD-İsrail geriliminde Tahran müzakere koşullarını inceleyebilirsiniz.

Ateşkesin Geçerliliği ve Bölgesel Tepkiler

İran ve Pakistan, ateşkesin Lübnan için de geçerli olduğunu savunuyor; ABD ve İsrail ise bunu reddediyor. İngiltere ve diğer endişeli ülkeler ise ateşkesin geçerli olması gerektiğini belirtiyor.

Pakistan'daki görüşmelerdeki karmaşa, Trump'ın savaşta ne hedeflediğine dair kafa karışıklığını yansıtıyor. İsrail, Hizbullah'ı hedef aldığını söylüyor ancak giderek artan sayıda Lübnanlı, İsrail'in asıl hedefinin Lübnan olduğunu düşünüyor. İsrail, güneyde geniş bir bölgeyi işgal altında tutuyor ve yüzbinlerce insanı evlerinden etti. Bazı durumlarda Gazze'deki gibi evler yok ediliyor.

Savaşın Uzun Vadeli Etkileri

Savaşın sonuçları Orta Doğu ve ötesinde derin yankılar yaratacak. Körfez'in zengin Arap monarşileri, küresel iş, turizm ve hava seyahati merkezlerine dönüşmek için yıllarca ve milyarlarca dolar harcadı. İran'ın haftalar süren saldırıları, bu modernleşme ve kalkınma stratejisine kalıcı zarar verdi. Ayrıca ABD ile ittifaklarını yeniden değerlendiriyorlar.

Washington'dan kopmayacaklar ancak gelecekteki güvenlik seçeneklerini çeşitlendirmeyi deniyorlar. ABD'ye yakınlaşma modeli beklenen sonucu vermedi. Çin ve Rusya da durumu yakından izliyor. Trump, NATO müttefiklerini zaman zaman tehdit ediyor. Çin, İran'ı ateşkesi kabul etmeye zorladı ve müzakerelerin sürmesi için baskı yapmaya devam edecek.

İran Halkının Durumu

İran halkı, haftalarca süren hava saldırıları, ölüm ve korkunun ardından internet kesintileriyle izole durumda. 28 Şubat'ta Trump ve Netanyahu, rejimin muhaliflerine ülkelerini geri alma şansı vermişti ancak bu söz unutuldu. Ateşkes öncesine kadar Trump, önce muhalifleri koruma sözü verirken daha sonra tüm İranlıları "Taş Devri"ne dönecek kadar bombalamakla tehdit etti.

Şimdi İran halkının kesin olarak bildiği tek şey, hayatın daha da zorlaşacağıdır. Yaklaşık yarım yüzyıldır yaşamlarını kontrol eden köklü rejim, öfkeli ve İslami sistemi tehdit eden her meydan okumayı daha kararlı şekilde ezmeye hazırdır.