ABD ve İsrail'in İran'a karşı sürdürdüğü çatışma, bir aydan uzun süredir devam ederken bölgesel kriz, küresel bir savaşa dönüşme endişelerini artırıyor. Savaş, İran'ın yanı sıra Birleşik Arap Emirlikleri, Irak, Bahreyn, Kuveyt, Suudi Arabistan, Umman, Azerbaycan, Batı Şeria, Kıbrıs, Suriye, Katar ve Lübnan gibi ondan fazla ülkeyi etkiliyor.

Geçmişten Dersler ve Dünya Savaşı Kriterleri

Oxford Üniversitesi'nde uluslararası tarih alanında emekli profesör Margaret MacMillan, BBC'ye yaptığı açıklamada, savaşların genellikle planlanmadığını, geçmişte Birinci Dünya Savaşı'nın da büyük oranda yanlış değerlendirmeler ve kazara yaşanan gelişmeler sonucu başladığını belirtiyor. 1914’te Avusturya-Macaristan Arşidükü Franz Ferdinand'ın suikastı, bir dizi ittifakın devreye girmesiyle Avrupa’yı savaşa sürüklemişti.

Londra’daki King’s College'dan uluslararası tarih profesörü Joe Maiolo ise dünya savaşını, tüm büyük güçlerin katıldığı kapsamlı bir çatışma olarak tanımlıyor. Birinci Dünya Savaşı’nda bu Avrupa imparatorlukları, İkinci Dünya Savaşı’nda ise ABD, Japonya ve Çin dahil olmuştu.

Ortadoğu Gerilimi ve Küresel Riskler

Mevcut Ortadoğu gerilimi çoğunlukla bölgesel olarak değerlendiriliyor, ancak uzmanlar çatışmanın genişlemesi için gerekli koşulların varlığını da vurguluyor. MacMillan, İran veya Yemen’deki Husiler gibi İran’ın müttefiklerinin tırmandırıcı rol oynayabileceğine dikkat çekiyor. Özellikle deniz ulaşım hatlarına yönelik saldırılar veya Hürmüz Boğazı'nın kapatılması gibi adımların enerji arzını etkileyerek küresel güçleri çatışmaya çekebileceğini ifade ediyor.

ABD'nin müdahil olması riskleri artırırken, diğer ülkelerin doğrudan taraf olmamasına rağmen ekonomik ve stratejik açıdan etkilenmeleri söz konusu. Ayrıca, bölgedeki çatışmaların başka bölgelerde fırsatlar yaratabileceği belirtiliyor. Örneğin Çin’in Batı’nın dikkatinin dağılmasını Tayvan hamlesi için kullanabileceği ya da Rusya’nın Ukrayna'daki faaliyetlerini yoğunlaştırabileceği öngörülüyor.

Liderlerin Rolü ve Tarihten Çıkarılan Sonuçlar

MacMillan, tarihin çoğu savaşın gurur, onur ve korku gibi duyguların tetiklediğini gösterdiğini ifade ediyor. Liderlerin kararlarının çatışmaların seyrini belirlediğini belirterek, eski Fransa Başbakanı Georges Clémenceau'nun sözlerini hatırlatıyor: “Barış yapmak savaştan daha zordur.”

Putin’in Ukrayna işgali örneğinde olduğu gibi, büyük hataların ardından liderlerin geri adım atmaması çatışmaları uzatabiliyor. İngiltere Savunma Bakanlığı'nın tahminlerine göre, Rusya'nın Ukrayna'da verdiği kayıplar 1,25 milyon civarında ve bu rakam İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ABD'nin kayıplarından daha fazla.

Gerilimi Azaltmanın Yolları

Diplomasi, gerilimi düşürmede kritik öneme sahip. MacMillan, taraflarla temas halinde olunmasının ve birbirlerinin pozisyonlarının anlaşılmasının gerekliliğini vurguluyor. Soğuk Savaş döneminde NATO’nun devreye girmesiyle iletişimin gelişmesinin gerilimi azalttığına dikkat çekiyor.

Nükleer silahların varlığı da büyük güçler arasında gerilimi kontrol altında tutmak için önemli bir faktör olarak görülüyor. Maiolo, Tel Aviv, Washington ve Tahran’ın sınırların aşılmasının farkında olması gerektiğini belirtiyor. Daha fazla savaşın hiçbir taraf için istenen sonucu vermeyeceğini ifade ederek, yaptırımların kaldırılması, güvenlik düzenlemeleri ve İran’ın küresel siyasetteki konumuna dair anlayışın önemini vurguluyor.

Maiolo, çatışmaya dahil güçlerin ancak arabuluculukla ateşkese varabileceğini ve bunun kalıcı bir barış düzenine dönüşebileceğini söylüyor.

Bu metin, BBC World Service podcast'i The Global Story'nin bir bölümüne dayanmakta olup, BBC gazetecileri tarafından hazırlanmış ve kontrol edilmiştir. Çevirisinde yapay zekadan da yararlanılmıştır.

Türkiye'nin bölgedeki diplomasi ve barış çabaları da önem taşıyor. Özellikle İbrahim Kalın'ın savaşın en kısa sürede sona ermesi için yaptığı açıklamalar, gerilimin azaltılması adına kritik bir perspektif sunuyor.