ABD ve İran, Hürmüz Boğazı'nın deniz trafiğine yeniden açılması ve saldırıların durdurulması şartıyla iki haftalık müzakereler yürütüyor. 28 Şubat'ta başlayan ABD-İsrail saldırısının ardından İran, dünyanın en yoğun petrol taşıma güzergahlarından biri olan Hürmüz Boğazı'nı fiilen kapattı. Bu gelişmelerle ilgili detaylar için Pakistan'ın arabuluculuğunda ateşkes umutları haberimizi inceleyebilirsiniz.

Hürmüz Boğazı'nın Stratejik Önemi

Dünyada petrol ve sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) yaklaşık %20'si bu boğazdan geçiyor. Boğaz, kuzeyde İran, güneyde Umman ve Birleşik Arap Emirlikleri ile çevrili olup Basra Körfezi'ni Umman Denizi'ne bağlıyor. Yaklaşık 50 kilometre uzunluğundaki boğazın en dar noktası 33 kilometre genişliğinde.

Hürmüz Boğazı, Ortadoğu'daki büyük petrol ve LNG üreticileri ile müşterileri tarafından kullanılan, dünyanın en büyük ham petrol tankerlerinin geçebileceği derinlikte bir su yoludur. ABD Enerji Enformasyon İdaresi (EIA) verilerine göre, 2025 yılında boğazdan günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol ve ürünleri geçecek, bu da yıllık yaklaşık 600 milyar dolarlık enerji ticaretine denk geliyor.

Boğaz Kapanmasının Küresel Etkileri

Petrol sevkiyatı sadece İran'dan değil, Irak, Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan ve BAE gibi Körfez ülkelerinden de gerçekleşiyor. Küresel LNG'nin yaklaşık %20'si, özellikle Katar'dan, bu boğazdan taşınıyor. LNG, hacmi 600 kat küçültülmüş sıvılaştırılmış gaz olup, varış noktasında tekrar gaz haline getirilerek ısınma, pişirme ve elektrik üretiminde kullanılıyor.

Hürmüz, ayrıca Ortadoğu'nun gübre ihracatı için kritik bir güzergah; burada gübre üretiminde yoğun olarak doğal gaz kullanılıyor ve dünya gübre ticaretinin yaklaşık üçte biri bu yoldan geçiyor. Ters yönde ise boğaz, bölgeye gıda, ilaç ve teknolojik malzeme ithalatı için hayati bir kanal işlevi görüyor.

Güvenlik Tehditleri ve Deniz Trafiği

Normalde ayda yaklaşık 3 bin gemi boğazdan geçerken, İran'ın tankerler ve diğer gemilere yönelik tehditleri nedeniyle bu sayı büyük ölçüde azaldı. İHA'lar (drone), füzeler, hücum botları ve mayın tehdidi, boğazdan geçiş yapmak isteyen gemiler için ciddi risk oluşturuyor.

BBC, 20 Mart'a kadar İran kıyıları açıklarında ticari gemilere yönelik 20 saldırıyı doğruladı. Global Risk Management'ta baş analist Arne Lohmann Rasmussen, CBS News'e yaptığı açıklamada, "Tankerler saldırı riski nedeniyle sigorta yaptıramıyor ya da sigorta fiyatları aşırı pahalı. Bu yüzden güvenlik durumu iyileşene kadar beklemek zorundasınız" dedi.

Müzakereler ve Alternatif Güzergahlar

ABD müzakerecileri, savaşın sona erdirilmesinin ön koşulu olarak Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması gerektiğini belirtiyor. İran ise yaptırımların kaldırılması dahil bazı taleplerde bulundu. Körfez ülkeleri gelirlerinin büyük bölümünü enerji ihracatına bağlıyor ve boğazın kapanması Asya'yı da sert etkiledi. İran'ın küresel pazara sattığı petrolün yaklaşık %90'ını Çin alıyor.

Çin, bu petrolü ürün üretiminde kullanıyor ve ürünleri diğer ülkelere ihraç ediyor; bu da petrol fiyatlarındaki artışın küresel tüketiciler için daha yüksek fiyatlara yol açabileceği anlamına geliyor. Asya'da yakıt krizi günlük yaşamı etkilerken, hükümetler evden çalışma, çalışma haftasının kısaltılması, ulusal tatiller ve erken üniversite kapanışları gibi önlemler aldı.

Afrika'da Güney Sudan ve Mauritius elektrik tüketimini sınırlayan önlemler açıklarken, Avrupa'da Slovenya yakıt kısıtlaması uygulayan ilk AB ülkesi oldu.

Uluslararası Hukuk ve Askeri Durum

Birleşmiş Milletler kurallarına göre ülkeler, kıyılarından itibaren 12 deniz mili mesafeye kadar kara sularını kontrol edebiliyor. Hürmüz Boğazı'nın en dar noktasında, boğaz ve nakliye yolları tamamen İran ve Umman kara sularında bulunuyor. Uzmanlar, İran'ın askeri kısıtlamaları hızlı hücum botları, denizaltılar ve mayın döşeyerek gerçekleştirdiğini belirtiyor. İran'ın hücum botları gemisavar füzeler taşıyor.

ABD, boğaza savaş gemisi göndermedi; askeri tepkisini İran'a yönelik hava saldırılarıyla sınırladı. Örneğin 18 Mart'ta ABD ordusu, boğaz boyunca İran'a ait gemisavar seyir füzesi mevzilerini bombaladığını açıkladı.

ABD Başkanı Trump'ın müttefik ülkeler ve Çin dahil diğer ülkelere Hürmüz'ü güvence altına almak için savaş gemileri gönderme çağrısı ilgi görmedi. Daha sonra ABD'nin yardım talebinde bulunmadığı belirtildi. Bu askeri durum ve Trump'ın tehditleri hakkında ayrıntılar için Tahran ve Trump arasında karşılıklı tehditler makalemizi okuyabilirsiniz.

Tarihsel Bağlam ve Son Durum

ABD geçmişte boğazdaki deniz trafiğinin yeniden sağlanması için askeri gücünü kullanmıştı. 1980'lerdeki İran-Irak savaşında petrol tesislerine yönelik saldırılar "tanker savaşı"na dönüşmüş, iki taraf tarafsız gemilere saldırmıştı. Kuveyt tankerleri özellikle savunmasızdı ve ABD savaş gemileri bu gemilere Körfez'den geçişlerinde eşlik etmeye başlamıştı. Bu operasyon, ABD Denizcilik Enstitüsü'ne göre İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana en büyük deniz harekâtlarından biri oldu.

İran, 24 Mart'ta Birleşmiş Milletler temsilciliği aracılığıyla yayımladığı mesajda, "düşman olmayan gemilerin" "ilgili İran makamlarıyla koordinasyon şartıyla" Hürmüz Boğazı'ndan geçmesine izin vereceğini belirtti. BBC Verify'ın analizine göre 1-20 Mart arasında yaklaşık 100 gemi boğazdan geçti. Ancak 28 Şubat'tan beri günlük trafik yaklaşık %95 azaldı. Bu geçişlerin yaklaşık üçte biri İran bağlantılı gemiler tarafından yapıldı.

18 Mart'ta CNBC'nin aktardığına göre 1-15 Mart arasında Çin bağlantılı 11 gemi boğazdan geçti. 14 Mart'ta Hindistan, iki Hindistan bayraklı sıvılaştırılmış petrol gazı tankerinin Hürmüz'den geçtiğini ve İran ile yürütülen görüşmelerin kısıtlamaları hafifleteceğini umduğunu açıkladı.

Alternatif Taşıma Yolları ve Kısıtlamalar

Hürmüz Boğazı'nın kapanma tehdidi nedeniyle Körfez'deki petrol ihraç eden ülkeler kara boru hatları geliştirdi. Suudi Arabistan, günde 5 milyon varile kadar ham petrol taşıyabilen 1200 kilometre uzunluğunda Doğu–Batı Petrol Boru Hattı'nı işletiyor. Geçmişte bir doğalgaz boru hattını geçici olarak ham petrol taşımak için kullanmıştı.

BAE, iç bölgelerdeki petrol sahalarını günde en az 1,5 milyon varil kapasiteli bir boru hattıyla Umman Körfezi'ndeki Füceyre Limanı'na bağladı. Petrol, Hürmüz'ü baypas etmek için bu alternatif güzergahlara yönlendirilebilir. Ancak Reuters'a göre bu durum, günlük 8-10 milyon varillik arz düşüşüne yol açacaktır. Ayrıca Füceyre'deki petrol yüklemeleri drone saldırıları nedeniyle kesintiye uğradı.

Bu gelişmeler ışığında, ABD ve İran arasında Hürmüz Boğazı'nın açılması için yürütülen iki aşamalı anlaşma görüşmeleri önem kazanıyor.