British Columbia Üniversitesi'nde görevli sosyal psikolog Leanne ten Brinke, "toksik insanlar" kavramını psikolojide "karanlık dörtlü" olarak adlandırılan dört kişilik özelliğiyle ilişkilendiriyor. Bunlar psikopati, narsisizm, Makyavelcilik ve sadizm olarak sıralanıyor.

Psikopati, dürtüsellik ve kurallara uymama eğilimiyle; narsisizm, kendini merkeze koyma ve hak görme duygusuyla; Makyavelcilik, statü ve kontrol arzusu ile; sadizm ise başkalarının acısından haz alma eğilimiyle tanımlanıyor. Ten Brinke, bu özelliklerin birbirinden tamamen bağımsız olmadığını, birinde yüksek eğilim varsa diğerlerinde de benzer izler görülebileceğini belirtiyor.

Yalan Söylemeyi Anlamak İçin 10 Saniye Testi

Uzmanın amacı, karşıdaki kişinin psikopati ya da narsisizm gibi etiketlerle tanımlanması değil; onların soğukluk, manipülasyon, yalan ya da çıkarcılık gibi davranışlarını fark etmek ve buna uygun tutum geliştirmek. Ten Brinke, bu kişilik özelliklerini taşıyanlarda yalan söylemenin daha sık görülebileceğine dikkat çekiyor.

Geliştirdiği pratik yöntemlerden biri "10 saniye testi" olarak adlandırılıyor. Bu testte, karşıdaki kişiye belirli sorular soruluyor ve verilen yanıtların yapısına bakılıyor. Gerçekleri söyleyenler genellikle anlatımlarında daha fazla ayrıntı verirken, yalan söyleyenler daha kısa, yüzeysel ve güvenli cevaplar vermeye eğilimli oluyor. Çünkü ayrıntı arttıkça çelişki riski de artıyor.

Bu nedenle, "evet-hayır" ile geçiştirilebilecek sorular, yalan söyleyenler için rahat bir alan yaratabiliyor. Ten Brinke, açık uçlu sorular sormayı öneriyor. Örneğin, biri "Perşembe günkü toplantıya gittim" derse, "Toplantıda ne konuşuldu?" diye sormak daha anlamlı.

Gerçekten oradaysa, kişi anı detaylandırmakta zorlanmayacaktır. Yalan söylüyorsa, yeni ayrıntılar uydurmak ve bunların önceden bilinenlerle çelişmemesini sağlamakta güçlük çekebilir. Açık uçlu soruya kısa ve belirsiz cevap veren kişiye ek ayrıntı istemek önemli. Gerçeği anlatanlar bu ek açıklamalarda zorlanmazken, yalan söyleyenler yeni detaylar yaratmada tökezleyebilir.

Beklenmedik Sorularla Yalanı Yakalamak

Ten Brinke ayrıca beklenmedik sorular sormanın etkili olduğunu belirtiyor. Çünkü yalan söyleyenler genellikle temel ve tahmin edilebilir sorulara hazırlıklı oluyor. Örneğin, iş görüşmesinde bir aday özgeçmişinde 5 yıl teknoloji mağazasında çalıştığını yazdıysa, "Oradaki göreviniz neydi?" sorusuna yanıt verebilir.

Ancak "Öğle arasında en sevdiğiniz yemek yeri neresi?" gibi beklenmedik sorulara hazırlıklı olmayabilir. Gerçekten çalıştıysa, bu tür detayları doğal şekilde verebilir. Çalışmadıysa, hem inandırıcı hem doğrulanabilir cevap üretmekte zorlanacaktır.

Uzman, ani sorular karşısında yalan söyleyenlerin bazen yavaş konuşmaya başladığını, kelimelerde takıldığını veya yoğun düşündüğünü ifade ediyor. Ancak bunun tek başına kesin kanıt olmadığını da vurguluyor.

Beden Dili Değil, Sözcükler ve Yanıt Yapısı Önemli

Yalanı anlamak denildiğinde çoğu kişi göz kaçırma, kıpırdanma gibi beden dili işaretlerini düşünür. Ancak Ten Brinke, bu yaygın inanışların güvenilir olmadığını belirtiyor. Araştırmalar, yalan söyleyenlerle doğruyu söyleyenler arasında göz teması gibi klasik beden dili işaretlerinde belirgin fark olmadığını gösteriyor.

Dolayısıyla, birinin koltuğunda kıpırdanması veya sola bakması tek başına yalan söylediği anlamına gelmiyor. Bu nedenle dikkati beden diline değil, kullanılan kelimelere ve yanıtların yapısına vermek daha doğru oluyor. Kişi soruları geçiştiriyor mu, çok kısa mı cevap veriyor, ayrıntıdan kaçınıyor mu, anlattıkları belirsiz mi? Uzmanlara göre asıl odaklanılması gereken yer burasıdır.

Tekrar Eden Tutarsızlıklar Manipülasyonu Gösterir

Ten Brinke’nin yaklaşımı, insanları etiketlemekten çok iletişim sırasında tekrar eden kalıpları fark etmeyi öneriyor. Zira manipülatif veya toksik davranışlar genellikle tek bir büyük işaretle değil, küçük ama sık tekrar eden tutarsızlıklarla ortaya çıkar.

Bu yüzden açık uçlu, beklenmedik ve detay isteyen sorular, hem yalanı ayırt etmek hem de karşıdaki kişinin ne kadar dürüst davrandığını anlamak için daha işlevsel bir yöntem sunar.