İstanbul’un Üsküdar ilçesinde bulunan Çinili Camii, Osmanlı klasik dönemi mimarisinin seçkin örneklerinden biri olarak dikkat çekiyor. Caminin adı, iç mekanındaki zengin çini süslemelerinden geliyor.

Külliye İçinde İnşa Edilen Önemli Eser

17. yüzyılın ilk yarısında Sultan 1. Ahmed’in eşi, 4. Murad ve Sultan İbrahim’in annesi Kösem Sultan tarafından yaptırılan cami, 1640 yılında tamamlandı. Bu yapı, medrese, sıbyan mektebi, tekke ve çeşitli sosyal birimlerin yer aldığı bir külliye içinde inşa edildi. Osmanlı’da kadın sultanların hayır eserleri arasında mühim bir yere sahip olan külliye, tarihsel ve mimari açıdan önem taşıyor.

Mimari ve Çini Özellikleri

Tek kubbeli plan şemasına sahip olan Çinili Camii, dış cephesinin sade görüntüsüne karşın, iç mekanında yoğun bir süsleme programı sunuyor. Ana mekan ve mihrabın zemininden başlayarak üst pencere seviyelerine kadar uzanan çinilerin büyük kısmı Kütahya’da üretilmiş. Sır altı tekniği ile yapılmış olan beyaz zemin üzerindeki çinilerde mavi, firuze ve yeşil tonlar hakim. Şakayık, lale ve sümbül gibi motiflerin yer aldığı doğal kompozisyonlar öne çıkıyor.

Mihrabın iki yanından başlayan çini kitabe kuşağı, ana mekanı üç yönden sarıyor. Dolaplar ve pencere alınlıklarında büyük harflerle yazılmış ayetler dikkat çekiyor. Mermer minberin külağı da dahil üst bölümlerinin çinilerle kaplanması, caminin bütüncül bir süsleme anlayışına sahip olduğunu gösteriyor.

Külliyenin Mimari ve Tarihi Önemi

Çinili Camii, klasik Osmanlı cami planını sürdürürken, süsleme programı ve külliye düzeniyle dönemin sanat ve mimari anlayışını yansıtıyor. Günümüzde, zengin çini bezemeleri ve mimari özellikleriyle İstanbul’un önemli tarihi yapıları arasında yer alıyor. Aynı zamanda Osmanlı döneminde inşa edilen külliyelerin seçkin örneklerinden biri olarak kabul ediliyor.

Uzman Görüşü: Dr. Kubilay Arpacı’nın Değerlendirmesi

İstanbul Medeniyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Türk ve İslam Sanatı Anabilim Dalı Araştırma Görevlisi Dr. Kubilay Arpacı, Çinili Camii’nin mimari yapısı, çifte hamamı ve çinileri hakkında bilgi verdi. Üsküdar’ın Osmanlı döneminde kadın baniler tarafından öne çıkan bir bölge olduğunu belirten Arpacı, Kanuni Sultan Süleyman’ın kızı Mihrimah Sultan, Sultan 2. Selim’in eşi Nurbanu Valide Sultan, Sultan 1. Ahmed’in eşi Mahpeyker Kösem Sultan ve Sultan 4. Mehmet’in eşi Emetullah Rabia Gülnüş Sultan’ın burada külliyeler inşa ettirdiğini aktardı.

Külliyenin doğu yamacında yer alan Çinili Külliye’nin banisinin Kösem Sultan olduğunu söyleyen Arpacı, yapının 1640 yılında tamamlandığını ve mimarının dönemin baş mimarı Kasım Ağa olduğunun düşünüldüğünü ifade etti. Külliyenin cami, medrese, sıbyan mektebi, çeşme, sebil ve çift hamamdan oluştuğunu belirtti.

Arpacı, külliyenin odak noktasının cami olduğunu vurgulayarak, yapının topografyadan dolayı parçalı bir düzenle konumlandırıldığını ve 17. yüzyıl Osmanlı mimarisinde bu durumun yaygın olduğunu dile getirdi. Cami, kareye yakın dikdörtgen planlı, merkezi kubbeyle örtülü ve son cemaat revaklı mütevazı bir yapıya sahip. Külliyeye adını veren ise caminin iç mekanındaki Kütahya üretimi çiniler oldu.

Çinilerde mavi, firuze ve yeşil renkler kullanılırken, kompozisyonda nebati motiflerin hakim olduğunu aktaran Arpacı, iç kısımda Fetih Suresi’nden oluşan bir kitabe kuşağının bulunduğunu ve bunun Osmanlı mimarisi açısından önemli bir detay olduğunu belirtti.

Caminin çinileri açısından bir karşılaştırma yapıldığında, yaygın çini kullanımının klasik Osmanlı mimarisinde Rüstem Paşa Camii’nde görüldüğünü ifade eden Arpacı, Çinili Külliye’nin arazi şartlarından dolayı dağınık bir şekilde planlandığını ve caminin L biçimli medrese ile aynı avluyu paylaştığını söyledi. Ayrıca, caminin içinde ahşaptan yapılmış bir kadın mahfilinin olduğunu ve bunun Kösem Sultan’ın talebiyle yapıldığını belirtti.

Kösem Sultan’ın altı Osmanlı padişahının saltanatını görmüş, siyasi açıdan otoriter bir figür ve hayırsever bir kadın olduğunu vurgulayan Arpacı, külliyenin hamamının çift hamam olarak tasarlandığını ve erkek ile kadınlar için ayrı bölümler içerdiğini aktardı. Hamamdaki çinilerin öne çıktığını ve son dönemde restorasyon çalışmaları gördüğünü sözlerine ekledi.

Kaynak: AA