Kadıköy’ün deniz kıyısında yer alan İskele Camii, tarihî geçmişi ve çevresinin gelişimindeki rolüyle İstanbul’un önemli Osmanlı padişah eserleri arasında gösteriliyor. Sultan 3. Mustafa tarafından 1761 yılında inşa edilen bu cami, o dönemde yalı camisi özelliğiyle dikkat çekiyordu. Ancak Osmanlı’nın son dönemlerindeki kıyı dolguları sebebiyle bu özellik zamanla kayboldu.

Mimari ve Tarihî Gelişim

Kare plan ve merkezi kubbeye sahip olan İskele Camii, 1853 yılındaki büyük yangında ciddi hasar gördü. Sultan Abdülmecid döneminde, 1858 yılında kapsamlı bir onarım sürecinden geçerek yeniden inşa edildi. Günümüzdeki yapı, 18. yüzyılın özgün mimari özelliklerinden ziyade 19. yüzyıldaki yenilemenin izlerini taşıyor.

Caminin inşası, Kadıköy’deki yerleşim ve nüfus hareketliliğini de olumlu yönde etkiledi. Bölgede daha önceden Osman Ağa Camii bulunmasına rağmen, sultani nitelikte bir yapının burada inşa edilmesi semtin gelişiminde önemli bir dönüm noktası oldu.

Sanat Tarihçisi Dr. Kubilay Arpacı’nın Değerlendirmesi

İstanbul Medeniyet Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü’nden Araştırma Görevlisi Dr. Kubilay Arpacı, İskele Camii’nin Kadıköy’ün tarihsel gelişiminde kritik bir yapı olduğunu vurguladı. Dr. Arpacı, Sultan 3. Mustafa’nın Laleli ve Ayazma camilerini inşa ettirmesi, deprem sonrası Fatih Camii’ni de onarttırdığını ancak eserlerine kendi ismini vermediğini belirtti.

Arpacı, İskele Camii’nin tek kubbeli ve mütevazı bir mimariye sahip olduğunu, 1853 yangını sonrası yapılan onarımın cephe düzenlemeleri ve yapısal görünümde büyük değişikliklere yol açtığını dile getirdi. Ayrıca, caminin girişindeki tamir kitabesinin dönemin önemli hattatlarından Kazasker Mustafa İzzet Efendi’ye ait olduğunu, üst bölümdeki Sultan Abdülmecid tuğrasının ise Abdülfettah Efendi tarafından yazıldığını açıkladı.

Kıyı Dolgusunun Etkileri ve Mimari Detaylar

Kıyı dolgularının caminin özgün kimliğini değiştirdiğine dikkat çeken Arpacı, iç mekandaki süslemelerin sınırlı olduğunu ve kubbedeki kalem işlerinde barok üslubun etkilerinin görüldüğünü ifade etti. Dr. Arpacı, “Günümüzde cami denize bakıyor olsa da aslında Osmanlı döneminde burası büyük ölçüde dolgu ile genişletildiği için deniz görünmüyor. Sultan 3. Mustafa döneminde cami özgün haliyle bir yalı camisi kimliğindeydi” dedi.

Ek olarak, Hadikatü’l-cevami adlı kaynakta camiye bağlı bir sıbyan mektebinden bahsedildiğini ancak bu mektebin günümüze ulaşmadığını belirtti.

Kadıköy’ün Tarihî Dokusu İçindeki Yeri

Dr. Arpacı, Osman Ağa Camii’nin 1614 tarihli olduğunu, ancak İskele Camii’nin 1761 yapımıyla Kadıköy’de inşa edilen ilk sultani yapı olduğunu söyledi. Bu caminin varlığıyla birlikte Kadıköy nüfusunun artışının başladığını ve 18. yüzyıldan itibaren bölgenin gayrimüslimlerin yerleşmesiyle İstanbul’un önemli cazibe merkezlerinden biri haline geldiğini vurguladı.

Kaynak: AA