Osmanlı Devleti'nin önemli alimlerinden Mehmed Esad Efendi'ye ait yazma eser koleksiyonu, Türkiye Yazma Eserleri Kurumu Başkanlığı (TÜYEK) tarafından dijital platformda erişime sunuldu. Koleksiyon, 10 bin 147 kaydıyla, eser sahipleri, kopyacıları, yazma eserlerin tarihleri ve bilimsel sınıflandırmaları açısından büyük önem taşıyor.

Dijital kataloglama ve yenileme çalışmaları tamamlanan bu değerli arşiv, 14 Mart 2026 saat 15.00 itibarıyla "www.yek.gov.tr" adresinden araştırmacıların ve ilgilenenlerin hizmetine açıldı.

Koleksiyonun Tarihçesi ve Önemi

TÜYEK Başkanı Coşkun Yılmaz, Anadolu'nun en deneyimli yazma eser uzmanlarından oluşan kurumun, Esad Efendi koleksiyonunu araştırmacıların kullanımına sunduğunu belirtti. Mehmed Esad Efendi'nin, babasının sahaflar şeyhi olması dolayısıyla "Sahaflar Şeyhizade" olarak tanındığını ifade eden Yılmaz, koleksiyonun 1262/1846 tarihli vakfiyesiyle kurulan kütüphaneye bağışlandığını aktardı.

Koleksiyon, 1914 yılında Medresetü'l-Mütehassısin'e, 1918'de ise Süleymaniye Kütüphanesi'ne taşınarak günümüze kadar ulaştı. Yılmaz, koleksiyonun hem nicelik hem de nitelik açısından seçkin bir yapıya sahip olduğunu vurguladı. Yaklaşık bin yıllık birikimi yansıtan eserler; müellif hattı nüshalar, önemli mecmualar ve sarayla bağlantılı ithaf eserleri içeriyor.

Kataloglama ve Dijitalleşme Çalışmaları

Yılmaz, araştırmacı talepleri doğrultusunda koleksiyonun kataloglama çalışmalarına öncelik verdiklerini belirtti. Önceki dijitalleştirmelerden kaynaklanan teknik eksiklikler giderilerek, yüksek çözünürlüklü yeni dijital görüntüler oluşturuldu. Bu süreçte hatalı ve mükerrer kayıtlar düzeltilip, koleksiyona 502 yeni eser eklendi.

Koleksiyonda 9 bin 847 yazma ve 300 matbu eser bulunuyor. Eserlerin 7 bin 174’ü Arapça, 2 bin 36’sı Türkçe, 914’ü Farsça. Ayrıca az sayıda Fransızca, Latince ve Çağatayca metinler yer alıyor. Koleksiyon, medrese merkezli fıkıh, kelam, tefsir ve hadis literatürünü yoğun şekilde yansıtıyor. Türkçe eserler daha çok tarih, münşeat ve bürokratik literatüre odaklanırken, Farsça metinler tasavvuf ve klasik edebiyat geleneğini temsil ediyor.

Kronolojik ve İçeriksel Zenginlik

Koleksiyonun en eski nüshası, 378/988-989 tarihli İbnü’l-Enbari’nin Arap edebiyatı eseri "Ez-Zahir fi Me'ani Kelimati'n-Nas" olarak kaydedildi. 5. ve 6. yüzyıllara ait toplam 9 kadim nüsha, koleksiyonun tarihsel derinliğini gösteriyor. 11. ve 12. yüzyıllardan 666 ve 1042 adet yazma eser yoğunlukta bulunurken, 13-19. yüzyıl arasında 519 nüsha koleksiyonda yer alıyor.

Yılmaz, koleksiyonda en fazla nüshaya sahip müellifin 446 nüsha ile Kemalpaşazade olduğunu, ardından Abdülgani en-Nablusi, Celaleddin es-Suyuti ve İbnü’l-Arabi'nin geldiğini belirtti. Ayrıca Fatih Sultan Mehmed, II. Bayezid, I. Ahmed ve IV. Mehmed gibi padişahlara ithaf edilmiş veya onlar için yazılmış nüshalar da koleksiyonda bulunuyor.

Entelektüel Arşiv ve Kültürel Miras

Koleksiyon, 138 fetva, 49 şiir ve 135 münşeat mecmuası içeriyor. Bu mecmualar, Osmanlı medrese öğrencileri ve ulemasının bilgi derleme pratikleri açısından önemli kaynaklar olarak görülüyor. Naima ve Raşid Efendi gibi vakanuvislere ait mecmualar mikro tarih verilerini sunarken, Çivizade, Sa'di Çelebi, Feyzullah Efendi ve Ebussuud gibi isimlerin fetva mecmuaları Osmanlı hukuk tarihi için kıymetli belgeler oluşturuyor.

Esad Efendi'nin mecmuaları titizlikle inceleyip tanıtıcı notlar eklemesi, koleksiyonun bilinçli tasnif edilmiş ve yorumlanmış entelektüel bir arşiv olduğunu gösteriyor. Ayrıca, kendi eserlerinin müellif hattı nüshalarının da koleksiyonda bulunması, kütüphaneyi bir müellif arşivi haline getiriyor.

TÜYEK Başkanı Yılmaz, bu özellikleriyle Esad Efendi Koleksiyonu'nun 19. yüzyıl Osmanlı entelektüel dünyasının kurumsal hafızası açısından büyük önem taşıdığını vurguladı. Koleksiyon, İslami ilimlere dair zenginliği, kronolojik derinliği ve mecmua kültürüyle Osmanlı ilmiye ve tasavvuf ağlarının canlı üretim ve dolaşım pratiğini koruyor.