İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, 28 Şubat 2026'da ABD ile birlikte İran'a yönelik başlattıkları saldırılar sırasında İran'ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney'in öldüğüne dair artan işaretler olduğunu açıkladı. Ancak İran tarafından konuyla ilgili henüz resmi bir doğrulama ya da yalanlama yapılmadı.

Saldırılar sonrası Tahran'da binlerce kişi ABD ve İsrail karşıtı sloganlarla sokaklara çıktı. Netanyahu'nun açıklamalarının ardından bazı İranlıların Hamaney'in ölümünü kutlamak için meydanlara indiği bildirildi.

Ayetullah Ali Hamaney Kimdir?

1939 yılında İran'ın kutsal şehirlerinden Meşhed'de doğan Hamaney, saygın bir din adamı olan babasının izinden giderek dini eğitim aldı. Meşhed'deki medreselerde başlayan öğrenimi, Şii ilahiyatının merkezi Kum'a taşındığında devam etti ve burada gelecekte hayatını şekillendirecek olan Ayetullah Ruhullah Humeyni ile tanıştı.

1960'ların başında Humeyni'nin Şah Muhammed Rıza Pehlevi'ye karşı yürüttüğü muhalefet hareketine katılan Hamaney, Şah'ın laikleştirme politikaları ve otoriter yönetimine karşı protestolarda yer aldı, gizli dini örgütlenmelerde görev aldı ve defalarca tutuklandı. Hapishanede geçirdiği süre Humeyni'nin öngördüğü İslami devlet modeline bağlılığını güçlendirdi.

İslam Devrimi ve Yükselişi

1979'da Şah'ın devrilmesi ve Humeyni'nin sürgünden dönüşüyle İran İslam Cumhuriyeti kuruldu. Hamaney devrim sonrası yönetimde önemli roller üstlendi; Devrim Konseyi'nde yer aldı ve savunma bakan yardımcısı oldu. Devrim Muhafızları'nın örgütlenmesinde aktif rol oynadı.

1981'de Tahran'da düzenlenen bombalı saldırıda ağır yaralanan Hamaney'in sağ kolu kalıcı olarak felç oldu. Aynı yıl cumhurbaşkanlığına seçildi ve 1981-1989 arasında bu görevde kaldı. İran-Irak Savaşı döneminde cumhurbaşkanının yetkileri sınırlıydı ve yürütme başbakan ile cumhurbaşkanı arasında paylaştırılmıştı.

Dini Liderlik ve Siyasi Etki

1989'da Humeyni'nin vefatının ardından Hamaney, Anayasa'da yapılan değişiklikle dini lider oldu. En yüksek dini rütbeye sahip olmamasına rağmen, farklı siyasi gruplar arasında uzlaşı temsilcisi olarak değerlendirildi. Dini liderliğe gelir gelmez başbakanlık makamını kaldırdı ve yürütme yetkisini cumhurbaşkanına verdi.

Hamaney, dini liderliği süresince beş cumhurbaşkanıyla çalıştı ve hepsiyle çeşitli siyasi mücadeleler yaşadı. Reform yanlısı cumhurbaşkanlarının girişimlerini engelledi, muhafazakar cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'ye ise yakın durdu. Anayasa Koruyucular Konseyi aracılığıyla seçimlerdeki adayları denetleyerek sistem üzerindeki kontrolünü sürdürdü.

İç Krizler ve Toplumsal Tepkiler

1999'daki öğrenci protestoları, 2009'da Yeşil Hareket ve 2017-2019 yıllarında ekonomik nedenlerle başlayan gösteriler, İran'daki Hamaney yönetimine karşı toplumsal tepkilerin önemli örnekleridir. 2019'da benzin zammı sonrası başlayan protestoların güvenlik güçleri tarafından şiddetle bastırılması yüzlerce can kaybına yol açtı. 2020'de Devrim Muhafızları'nın yanlışlıkla bir Ukrayna yolcu uçağını düşürmesi ve bunun örtbas edilmesi halkta büyük öfke yarattı.

Koronavirüs salgını sırasında Hamaney başlangıçta tehdidi küçümsemiş, ancak salgın bölgedeki en ciddi krizlerden biri haline gelmiştir. 2022-2023 yıllarında Mahsa Amini'nin ölümüyle tetiklenen "Kadın, Yaşam, Özgürlük" hareketi, İran'ın modern tarihindeki en uzun süreli rejim karşıtı protestolara dönüştü.

Dış Politika ve Bölgesel Gerilimler

Hamaney'in dış politika anlayışı ABD ve Batı'ya karşı temkinli ve güvensizlik üzerine kuruludur. 2015 nükleer anlaşmasına karşı çıkmamasına rağmen ABD'nin anlaşmadan çekilmesi sonrası uyarılarını sürdürdü. 2020'de ABD'nin General Kasım Süleymani suikastı sonrası tutumunu sertleştirdi ve intikam sözü verdi.

2023'te Hamas'ın İsrail'e yönelik saldırılarından sonra İran ve bölgedeki müttefikleri önemli darbe aldı. 2024 ve 2025 yıllarında ise İsrail'in İran'a yönelik geniş çaplı saldırıları, ülkenin askeri ve siyasi yapısını ciddi biçimde sarstı. Bu süreçte Hamaney'in bir süre ortadan kaybolması, liderlik kapasitesi ve sağlık durumu hakkında yoğun spekülasyonlara neden oldu.

Hamaney'in Mirası

İran'ın son 37 yıldaki dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, ülkedeki siyasi kimliği, güvenlik kurumlarını ve dış politikayı şekillendirdi. 2009'daki bir konuşmasında "Yoksul bir ruhum, eksik bir bedenim ve bana bahşettiğiniz azıcık onurum var. Hepsini devrim ve İslam uğruna feda edeceğim" ifadelerini kullandı.

Kimileri tarafından devrimin koruyucusu olarak görülen Hamaney, kimileri için reformların önündeki en büyük engel oldu. Ancak tartışmasız bir gerçek vardır ki; İran'ın bugünkü yapısı ve geleceği büyük ölçüde onun bıraktığı miras tarafından belirlenmiştir.

Bu bağlamda, Hamaney'in gençlere yönelik bilim ve eğitimle şehitlik tavsiyesi dikkat çekmektedir.

Öte yandan, İran'ın ABD ile yürüttüğü müzakerelerde Ali Hamaney'in onayının önemi de sürecin seyrini belirleyen kritik bir faktör olarak öne çıkmaktadır.