ABD'de, ülke sınırları içinde doğan herkese otomatik vatandaşlık verilmesini sona erdirmeyi amaçlayan eski Başkan Donald Trump'ın kararnamesinin anayasaya uygunluğu tartışılıyor. Yüksek Mahkeme, bu kararın yasal olup olmadığını değerlendirmek üzere 1 Nisan 2026 tarihinde duruşma sürecini başlattı.

Trump, 20 Ocak 2025'te göreve gelir gelmez imzaladığı kararname ile, ülkede doğan tüm çocuklara vatandaşlık verilmesini kaldırmak istemişti. Kararnamede, ABD'de yasa dışı ya da geçici statüde bulunan ebeveynlerin çocuklarının Amerikan vatandaşı olamayacağı belirtiliyordu.

Yargıç Kararı ve Dava Süreci

Seattle'da görevli Yargıç John Coughenour, 23 Ocak'ta bu kararın yürütmesini durdurdu ve kararın Anayasa'ya açıkça aykırı olduğunu belirtti. Coughenour, "Yargı camiasından kimse bu kararın Anayasa'ya uygun olduğunu net bir şekilde söyleyemez" ifadelerini kullandı.

Bu gelişmenin ardından ABD Yüksek Mahkemesi, "doğumla vatandaşlık hakkını" kısıtlayan kararnamenin anayasaya uygunluğunu incelemeyi kabul etti. Mahkemenin yaz başında nihai kararını vermesi bekleniyor.

Doğum Yoluyla Vatandaşlık Nedir?

Yaklaşık 160 yıllık bir geçmişe sahip olan doğum yoluyla vatandaşlık, ABD Anayasası'na 1868'de eklenen 14. Değişiklik ile güvence altına alınmıştır. Bu değişiklikten itibaren, ABD sınırları içinde doğan herkes ebeveynlerinin vatandaşlık durumuna bakılmaksızın Amerikan vatandaşı sayılır.

14. Değişikliğin ilk cümlesinde, "ABD'de doğmuş veya ABD uyruklu olan ve ABD yetkisine tabi bulunan herkes, ABD'nin ve ikamet ettikleri eyaletin vatandaşıdır" ifadesi yer almaktadır.

Uluslararası Uygulamalar ve Türkiye Durumu

Doğum yoluyla vatandaşlık hakkı, Kanada, Brezilya, Arjantin, Meksika ve Pakistan gibi 30'dan fazla ülkede uygulanmaktadır. Birleşik Krallık ve Avustralya gibi ülkeler ise vatandaşlık hakkını ebeveynlerden birinin vatandaş veya süresiz oturum sahibi olmasına bağlamaktadır.

Türkiye'de ise vatandaşlık hem doğum yeri hem de kan bağı esaslarına göre verilmektedir. İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'ne göre, Türkiye'de doğup ana veya babasının belli olmaması, vatansız olması ya da milli kanunlarca vatandaşlık kazanamaması durumunda çocuk Türk vatandaşlığı kazanır. Ayrıca anne veya babadan birinin Türk vatandaşı olması halinde çocuk vatandaşlık hakkını elde eder.

ABD'de Tarihsel Arka Plan

ABD İç Savaşı sonrasında 1868'de yürürlüğe giren 14. Değişiklik, köleliğe son veren 13. Değişiklikten sonra eski kölelerin vatandaşlık haklarını güvence altına aldı. Bu değişiklik öncesinde Afrika kökenli bireylerin vatandaşlık hakkı mahkemelerce reddediliyordu.

1898'de Çin kökenli Wong Kim Ark'ın ABD topraklarında doğması ve vatandaşlık talebiyle açtığı dava, 14. Değişikliğin göçmen ailelerin çocukları açısından bir emsal teşkil etti. Minnesota Üniversitesi Göç Tarihi Araştırma Merkezi Direktörü Erika Lee, "Bu dava, etnik köken veya ebeveynlerin göçmen statüsüne bakılmaksızın, ABD'de doğan herkesin vatandaş sayılacağını teyit etti" dedi.

Kararnamenin Hukuki Geçerliliği ve Etkileri

ABD'de birçok hukukçu, Başkan'ın anayasa maddesini başkanlık kararnamesi ile kaldırmasının mümkün olmadığını belirtiyor. Virginia Üniversitesi Anayasa Hukuku uzmanı Saikrishna Prakash, "Bu karar birçok kişiyi rahatsız edecek ancak nihai karar mahkemelerce verilecektir" ifadelerini kullandı.

Prakash, Başkan'ın tek başına bu konuda karar verip uygulamaya koymasının mümkün olmadığını, bunun ancak mahkemeler yoluyla değerlendirileceğini söyledi. Anayasa değişikliği için Temsilciler Meclisi ve Senato'da üçte iki çoğunluk ile eyaletlerin dörtte üçünün onayı gerekiyor ve son 53 yılda bu yalnızca bir kez gerçekleşti.

Doğumla Vatandaşlık Kapsamında Etkilenen Kişi Sayısı

Pew Araştırma Merkezi verilerine göre, 2016 yılında ABD'ye yasa dışı yollarla giren anneler yaklaşık 250 bin bebek dünyaya getirdi. Bu sayı 2007 yılındaki zirveye göre %36 azalma anlamına geliyor.

2022 verilerine göre, ABD'de doğup vatandaşlık alan belgesiz göçmen çocuk sayısı 1,2 milyon civarında. Göç Politikaları Enstitüsü'ne göre, bu kişilerin ileride çocukları da hesaba katıldığında, uygulamanın kaldırılması 2050 yılına kadar yaklaşık 4,7 milyon kişinin belgesiz göçmen statüsünde kalmasına yol açabilir.

Trump'ın Görüşü

Trump, ABD'de doğmuş olsalar bile, belgesiz göçmen çocuklarının ebeveynleriyle birlikte sınır dışı edilmesi gerektiğini savunuyor. "Aileleri ayırmak istemiyorum. Bunu engellemenin tek yolu onları birlikte geri göndermektir" ifadelerini kullandı. Bu görüş, Trump'ın politikalarının anayasal sınırlar ve etkileri bağlamında tartışılıyor.