29 Mart Pazar günü saatler bir saat ileri alınacak ve çoğu kişi bu durum nedeniyle bir saat daha az uyuyacak. Önümüzdeki günlerde akşam saatleri yavaş yavaş uzamaya başlayacak. Saat uygulaması yılda iki kez değiştiriliyor; ancak bu uygulamanın kaldırılması için çeşitli girişimlere rağmen, bahar aylarında saatler hâlâ bir saat ileri alınıyor.

Mevsimsel Saat Uygulamasının Tarihçesi ve Amaçları

Mevsimsel saat uygulaması ilk kez Birinci Dünya Savaşı sırasında enerji tasarrufu amacıyla hayata geçirildi. 1970’lerde ise birçok ülkede tekrar yürürlüğe kondu. Ancak araştırmacılar, özellikle ilkbaharda yapılan saat değişikliğinin sağlık üzerindeki etkileri konusunda uyarılarda bulunuyor.

Saat Değişikliği Vücudu Nasıl Etkiliyor?

Bir saatlik zaman değişikliği önemsiz gibi görünse de, sağlık uzmanları ve araştırmalar bunun düşündüğümüzden çok daha büyük etkileri olduğunu ortaya koyuyor. Sadece bir saatlik kayma bile sirkadiyen ritmimizi, yani 24 saatlik iç saatimizi etkileyerek uyku, uyanıklık, hormon üretimi ve ruh hali üzerinde olumsuz sonuçlar doğuruyor. Bu durum, Türkiye’de gece uykusundaki zorluklarla ilişkili geomanyetik fırtına etkileri gibi diğer çevresel faktörlerle birleştiğinde uyku kalitesini daha da etkileyebilir.

King’s College London’da sirkadiyen ritimler üzerine çalışan doktora sonrası araştırmacı Jeffrey Kelu, Euronews Health’e yaptığı açıklamada, "Çoğu insan bir hafta içinde uyum sağlıyor; ancak bazı kişilerde vücut saatinin değişime adapte olması haftalar hatta aylar sürebiliyor" dedi.

Kelu, iç saatin genetik olarak belirlendiğini ve bazı insanların diğerlerine göre daha zor uyum sağladığını belirtirken, bu konuda daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu vurguladı.

Sağlık Üzerindeki Kısa Vadeli Etkiler

İlkbahardaki saat değişikliğinin uykuyu etkilemesinin yanı sıra, kısa dönemde trafik kazalarında, kalp krizinde ve depresif ataklarda artış ile ilişkilendirildiği gösterildi. Bu tür sağlık riskleri, telefonla uzun konuşmanın hipertansiyon riski üzerindeki etkileri gibi diğer stres faktörleriyle birlikte değerlendirildiğinde, vücudun genel stres yükü artabilir.

Akşamları Uzayan Işık ve Melatonin Üretimi

İnsanlar, gün ışığının akşama kadar uzaması nedeniyle saat değişikliğini genellikle olumlu karşılıyor. Ancak Kelu’ya göre geç saatlere kadar ışığa maruz kalmak, vücudun gevşeyip uykuya hazırlanması gerektiğini algılamasını engelliyor.

"Işık, melatonin salgısını baskılayan bir faktör; bu nedenle uykuya dalma zamanını geciktiriyor ve uykuya geçmeyi zorlaştırabiliyor" diye belirtti Kelu.

Melatonin, epifiz bezi tarafından uykuya hazırlık sırasında salgılanan bir hormondur. Vücut bu hormonu karanlıkta daha fazla üretirken, ışığa maruz kalınca üretimi azalıyor. Kelu, yatak odasının tamamen karartılmasının uyku kalitesini artırmaya yardımcı olabileceğini söyledi.

Sirkadiyen Ritmin Önemi ve Sağlık Riskleri

Sirkadiyen ritim güçlü olduğunda, vücut saati 24 saatlik döngüye iyi uyum sağlar ve temel fonksiyonlar için net sinyaller gönderir. Güçlü ritme sahip bireyler, günlük düzenlerini ve mevsim değişikliklerini daha kolay yönetir.

Vücut saatinin bozulması ise düzensiz uyku, beslenme alışkanlıkları, jet lag, vardiyalı çalışma veya gece ışığa maruz kalma gibi nedenlerle obezite, kalp hastalıkları, tip 2 diyabet ve yüksek tansiyon riskini artırıyor. Ayrıca yakın tarihli bir çalışma, zayıf sirkadiyen ritim ile demans arasında ilişki olduğunu ortaya koydu.

Saat Değişiklikleri Kaldırılırsa Hangi Saat Dilimi Tercih Edilmeli?

Avrupa genelinde saat değişikliklerinin sona erdirilmesi uzun süredir gündemde. 2018’de Avrupa Komisyonu tarafından yapılan bir kamuoyu yoklamasında 4,5 milyon kişinin yüzde 84’ü uygulamanın kaldırılmasından yana görüş bildirdi. Ancak AB üyesi ülkeler ortak bir karar alamadı ve teklif Avrupa Konseyi’nde beklemede kaldı.

Jeffrey Kelu, "Bilim insanları olarak bizler, kalıcı olarak standart saat, yani kış saatinden yana tavır koyuyoruz" dedi.

Kelu’ya göre, yaz saati kalıcı hale getirilirse yılın büyük bölümünde birçok kişi iş veya okula gitmeden önce sabah gün ışığını göremeyecek. Sabah ışığı hayati öneme sahip çünkü gün içinde yapay ışığa maruz kalıyoruz ve yapay ışık doğal ışık kadar etkili değil.

Özellikle kış aylarında günler kısa olduğundan doğal ışık fırsatından mahrum kalmamak gerekiyor. Bu nedenle Kelu, mevsimsel değişiklik nedeniyle doğal ışığın azaldığı dönemlerde sabah ışığına erişimin kritik olduğunu vurguladı.