Kadınlar doğduklarında sahip olacakları tüm yumurtaları beraberinde getirir. İlk adetle birlikte bu yumurta rezervleri azalmaya başlar, 35 yaşından sonra hızlanır ve 40 yaşına gelindiğinde kritik seviyelere düşer. Avrupa'da ise kadınlar çocuk sahibi olmayı hiç olmadığı kadar ertelemekte. Ortalama anne yaşı 30,9'a yükselirken, yaşam maliyetleri ve iş güvencesizliği nedeniyle doğurganlık oranı kadın başına 1,46 çocuk ile rekor düşük seviyededir.

Bu durum, daha fazla kişinin tüp bebek (IVF) yöntemine ve yumurta ile embriyo dondurma gibi doğurganlık tedavilerine yönelmesine neden oluyor. Amaç, yumurtaları en kaliteli oldukları dönemde ileride kullanmak üzere korumaktır. Bu yöntem "sosyal dondurma" olarak anılmaktadır. 2024 itibarıyla küresel yumurta dondurma ve embriyo bankacılığı pazarının büyüklüğü 5,41 milyar dolar (4,55 milyar avro) olarak hesaplanmıştır ve 2034'e kadar yaklaşık 25,63 milyar dolara (22,1 milyar avro) ulaşması beklenmektedir.

Sosyal Dondurma ve Tıbbi Dondurma Arasındaki Farklar

Sosyal amaçlı yumurta dondurma, kanser veya endometriozis gibi doğurganlığı tehdit eden hastalıklara sahip kadınlara yönelik tıbbi dondurmadan farklı düzenlemelere tabidir. Euronews Health'e konuşan, dünyanın en büyük yumurta ve sperm bankası Cryos'un doğurganlık hizmetleri direktörü Saghar Kasiri, "Yumurta dondurmayı bir sigorta poliçesi gibi düşünmeliyiz" dedi. Kasiri, "Sosyal amaçlı yumurta dondurma, bir miktar yumurtayı saklayıp doğru partneri bulmayı ya da doğal yolla hamile kalabileceğiniz döneme gelmeyi umut etmek anlamına geliyor. Bu mümkün olmazsa ikinci bir planınız oluyor" diye ekledi.

Kullanılmayan Yumurta ve Embriyoların Durumu

Ancak bu süreç bazı yeni zorlukları da beraberinde getiriyor. Kadınlar, dondurdukları yumurta ya da embriyoları istemeyebiliyor. Hastalık, ilişki durumu veya kariyer değişiklikleri, bazen fikir değişikliği ya da hastaların doğal yolla çocuk sahibi olmaları bu tercihin nedenleri arasında yer alıyor. Bu durum, belirli süre için yumurtalarını donduran kadınların artık bu yumurtaları kullanmak istemeyebileceği anlamına geliyor.

Donmuş embriyolar için de durum benzerdir. 35 yaş altındaki kadınlarda ortalama bir tüp bebek döngüsünde 6 ila 10 embriyo elde edilir; genellikle sadece biri transfer edilir, kalanlar dondurulur. Modern vitrifikasyon yöntemi sayesinde embriyolar çok hızlı dondurularak buz kristali hasarı önlenmekte ve teorik olarak süresiz canlılıklarını koruyabilmektedir.

Kullanılmayan kan, plazma ve diğer dokular sıkı hijyen koşulları altında imha edilirken, embriyolar ve yumurtalar duygusal bağlılık ve etik ikilemler yaratmaktadır. Embriyolar, hem yasal düzenlemelerde hem de veri toplamada gri bir alanda yer almakta; "terk edilmiş" yumurta veya embriyoların tam sayısı bilinmemekte, imha edilen ya da bağışlananlarla ilgili kapsamlı veri bulunmamaktadır.

Avrupa'da Farklı Mevzuat Yaklaşımları

Avrupa ülkeleri bu konuda çeşitli mevzuatlarla farklı uygulamalar benimsiyor. Birleşik Krallık'ta transfer edilebilecek embriyo sayısına sınırlama yoktur ve donmuş embriyolar 55 yıla kadar saklanabilir. Hastalar kullanmak istemezse embriyolar bağışlanabilir, araştırmalarda kullanılabilir ya da imha edilebilir.

Polonya'da 2015 tarihli Kısırlık Tedavisi Yasası embriyoların imhasını yasaklamış ve 20 yıl sonra embriyoların başka çiftlere bağışlanmasını zorunlu kılmıştır. İtalya'da ise kullanılmayan embriyolar süresiz dondurulmuş halde kalmak zorundadır; bağış veya imhaya izin verilmemektedir. İtalya Sağlık Bakanlığı Koruyucu Sağlık Dairesi Başkanı Maria Rosaria Campitiello, 2025 yılında ülkede 10 bini aşkın terk edilmiş embriyo olduğunu tahmin etmektedir.

İsveç'te embriyolar en fazla 10 yıl saklanabilir ve bu sürenin sonunda imha edilmeleri zorunludur. Avrupa'da kabul edilen İnsan Kökenli Maddeler (SoHO) düzenlemesi embriyoları açıkça kapsamamaktadır.

Bağış ve İmha Süreçlerindeki Zorluklar

Bağış ve imhanın yasal olduğu ülkelerde bile süreç karmaşık devam ediyor. İspanyol Fertilite Derneği, 2023 yılında ülkedeki 668.082 embriyodan 60.005'inin "terk edilmiş" olduğunu tahmin etmektedir. İspanya'da klinikler, hastaların embriyolarla ilgili kararlarını belirli aralıklarla yenilemelerini istemekte; yanıt alınamazsa embriyoların sorumluluğu kliniğe geçmekte ve bu durumda embriyolar bağışlanabilir, araştırmalarda kullanılabilir ya da imha edilebilir.

Yasak ve süresiz saklama uygulamalarından dolayı İspanya, yumurta dondurma alanında Avrupa'nın önemli merkezlerinden biri olmuştur. Ancak birçok hastanın yurt dışından gelmesi kayıt tutmayı zorlaştırmaktadır.

Kasiri, "Donmuş embriyolar, özellikle yumurta ve spermin hastalara ait olduğu durumlarda büyük olasılıkla imha edilmektedir. Donör seçilmişse ve hem yumurta hem sperm bağışı varsa, bunlar başka ailelere bağışlanmaya daha açıktır" dedi. Kasiri ayrıca hastaların kendi genetik materyallerini başkalarına bağışlama konusunda genellikle isteksiz olduklarını anlattı.