Modern edebiyatın önemli eserlerinden biri olan Franz Kafka'nın The Trial (Dava) adlı romanı, görünüşte basit bir sahneyle başlar. Josef K. isimli banka memuru, sabah kapısının çalınmasıyla uyanır ve tutuklandığını söylerler. Ancak ortada ne somut bir suçlama ne de açıklanabilir bir kabahat vardır. K. serbesttir fakat aynı zamanda yargılanmaktadır. Mahkemenin varlığı bilinmekte ancak nerede olduğu belli değildir. Kanun mevcuttur ama kesin bir metin halinde değildir. Kafka, bu karanlık dünyayı kurarak modern insanın hukuk karşısındaki yalnızlığını güçlü bir metaforla ortaya koyar.

Roman ilerledikçe Josef K.'nın durumu daha da karmaşıklaşır. Herkes mahkemenin varlığından bahseder fakat kimse mahkemeyi gerçek anlamda görmemiştir. Hüküm vardır ama yargılama süreci yoktur. Suç ortadadır fakat tanımı belirsizdir. Kafka, bireysel bir hikâye anlatırken aynı zamanda modern iktidarın işleyiş biçimini de gözler önüne serer. Josef K. suçunun ne olduğunu anlamaya çalışır; ancak metnin derinlerinde asıl mesele suçun kim tarafından ve hangi güçle tanımlandığıdır.

Modern İktidarın Bilgi ve Söylem Üzerinden Tesiri

Modern siyaset düşüncesinde bu konu uzun süredir tartışılmaktadır. Michel Foucault’nun belirttiği gibi iktidar çoğu zaman kaba kuvvetten ziyade bilgi ve söylem aracılığıyla işler. Kuralların varlığı tek başına düzen sağlamaz; asıl önemli olan bu kuralların hangi anlam dünyası içinde karşılık bulduğudur. Bu bağlamda hukuk metinleri bulunur ancak anlamları çoğunlukla güç sahiplerinin diliyle şekillenir.

Edward Said ise modern dünyanın sadece toprakları değil, anlamları da kontrol ettiğini vurgular. Bir coğrafyanın adı, bir toplumun kavramlarla tanımlanması ve olayların anlatılış biçimi çoğu zaman güçlü olanın kurduğu dil içinde şekillenir. Bu düzen içinde hakikat, siyasi tasarrufun alanına çekilerek yeniden tanımlanır. Doğruyu belirleme gücü böylece modern çağın en etkili iktidar araçlarından biri haline gelir.

Kafka'nın Romanı ve Modern Düzenin Yansıması

Kafka’nın romanı bu nedenle farklı bir bakışla okunmayı hak eder. Josef K., görünmez mahkemenin sanığı olarak anlam veremediği bir düzenin içinde sıkışmıştır. Mahkeme sıradan bir yargı kurumu gibi değil; hakikatin dilini kuran, tüm düzenin sınırlarını çizen bir otorite merkezidir. K., ne kadar çabalarsa çabalasın mahkemenin kavram dünyasının dışına çıkamaz.

Uluslararası siyaset de benzer bir tablo sunar. Immanuel Wallerstein’in dünya sistemi teorisine göre modern düzen, eşit aktörlerden oluşan tarafsız bir alan değil, merkezde toplanmış güç odakları çevresinde hiyerarşik bir yapıdır. Kurallar vardır fakat uygulaması çoğunlukla güç dengelerine bağlıdır. Hukuk metinleri bir düzen vaaz eder ancak sınırları siyasi güç tayin eder.

Max Weber ise modern bürokrasiyi farklı bir açıdan değerlendirir. Ona göre bu sistem görünüşte rasyonel ve düzenli bir yapı kurarken, gücün kişisel sorumluluktan kurtulmasına imkân tanır. Kararlar masa başında alınır, emirler zincir halinde aşağı iner, sınırlar haritalar üzerinde çizilir fakat bu süreçlerin sorumluluğu genellikle görünmez bir ağda dağılır. Böylece iktidar yüzünü göstermeden hareket edebilir ve ortaya çıkan şiddetin faili genellikle tek bir kişi değil, işleyen bir düzenektir.

Kafka'nın Mahkemesi ve Modern Dünyanın Hukuk Paradoksu

Kafka’nın mahkemesi tam olarak böyle bir yapıyı simgeler. Yargıçların yüzü görünmez, mahkemenin merkezi belirsizdir ve hüküm tartışmaya kapalıdır. Josef K. sonunda anlar ki hukuk vardır ama adalet görünmemektedir.

Modern dünyanın son yüzyıllık siyasi deneyimi bu çelişkinin pek çok örneğini sunmuştur. Uluslararası hukuk, insanlığın ortak güvenliği için bir çerçeve olarak sunulsa da, bu düzenin kurucu güçleri bazen bu kuralları kendi politikalarının dışında bırakmaktan çekinmemiştir. Müdahaleler güvenlik gerekçesiyle, işgaller istikrar iddiasıyla meşrulaştırılmıştır. Sivil kayıplar ise siyasi dil içinde eriyerek istatistiklere dönüştürülmüştür.

Bugün dünyanın çeşitli bölgelerinde süren savaşlar, modern dünyanın hukuk iddiası ile güç siyaseti arasındaki çatışmayı daha belirgin hale getirir. Gazze’deki bombardıman ve kuşatma, İsrail’in yürüttüğü askeri operasyonlar aracılığıyla uluslararası hukuk dili ile fiili güç kullanımı arasındaki derin ayrımı her gün daha net ortaya koymaktadır. ABD ve İsrail’in uluslararası hukuku hiçe sayarak İran’a yönelik saldırıları da bu düzenin başka bir yüzünü gösterir. Metinlerde kurallar varlığını sürdürür ancak siyasal kararların dili çoğunlukla güç mantığına göre şekillenir ve hukuk söylemi fiili güç ilişkilerinin gölgesinde anlamını kaybeder.

Sonuç: Hukuk, İktidar ve Adaletin Görünmezliği

Kafka’nın romanı sadece bir edebiyat eseri olmayıp modern dünyanın ruh halini yansıtan karanlık bir aynadır. Josef K.’nin hikâyesi, hukuk ile iktidar arasındaki eski çatışmayı edebi bir anlatımla ortaya koyar. İnsanlar çoğu zaman bir düzen içinde yaşadığını düşünürken, bu düzenin aslında kimin için kurulduğunu ancak kriz anlarında fark eder.

Kafka romanını unutulmaz bir sahne ile sonlandırır: Josef K., suçunun ne olduğunu öğrenemeden hükme götürülür. Bu durumda insan ister istemez sorar: Mahkeme suçun ne olduğunu açıklamıyorsa hüküm çoktan verilmiş olabilir mi?

Günümüz dünyasında bu soru hâlâ yanıt aramaktadır. Çünkü bazen kapıyı çalan sadece bir mahkeme değil, gücün kendisini hukuk gibi gösteren sessiz ve soğuk gölgesidir. Bu gölge büyüdükçe insanlık şu gerçeği yeniden fark eder: Bazı mahkemeler adaletin mekânı değil, hükmün meşrulaştırıldığı sahnelerdir.

Prof. Dr. Kemal Şamlıoğlu