Küresel savaşların analizinde, küresel tekel kavramı hem çözüm hedefi hem de araç olarak önem taşımaktadır. Tarihteki büyük savaşlar incelendiğinde, siyasi, askeri ve ekonomik nedenlerin yanı sıra, dönemin önde gelen güçlerinin özellikle ekonomik, ticari, askeri ve teknolojik alanlarda "tekel sahibi" olma çabaları açıkça görülmektedir.

Tekel sahibi olmak, dönemin gelişmişlik düzeyine bağlı olarak kapsam ve etki kazanmıştır. Bu kavramı daha iyi anlamak için, tarihin en gelişmiş tekeline sahip ABD gücünü örnekleyerek günümüz tekel sistemini somutlaştırmak mümkündür. ABD gücünün analizi sadece örnekleme amaçlıdır; zira diğer güçler de benzer şekilde analiz edilmiştir (2014 yılında).

ABD'nin Küresel Güç Yapısı

Devasa küresel şirketler ve büyük sermaye grupları sadece özel mülkiyetle açıklanamaz; bunların devletin egemenlik anlayışıyla doğrudan ilişkisi vardır. Küresel şirketler yapısı ve özel mülkiyet ilkesiyle sermaye ve ekonomi tekelleştirilmiş, kapitalin tekelleşmesi sağlanmıştır. Küresel medya, düşünce kuruluşları ve üniversiteler, devletin ideolojik baskı aygıtları kapsamında bilgi ve fikirlerin merkezileştirilip devletleştirildiği alanlardır.

ABD Merkez Bankası, vergi kurumları ve finans mahkemeleriyle para ve yönetim makro düzeyde merkezileştirilmiştir. Yoğunlaşmış bankacılık sistemi ve küresel finans ağları kontrol altındadır. ABD, gelişmiş telekomünikasyon sistemleri ve yüksek istihbarat kapasitesiyle askeri, ekonomik ve siyasi gücünü pekiştirmiştir.

Küresel Tekelin Güncel Durumu ve Meydan Okuyucusu Çin

Günümüzde küresel tekel, gelişmiş teknolojilerle korunmakla birlikte, benzeri görülmemiş bir meydan okumayla karşı karşıyadır: Çin. ABD, kendini farklılaştırmak için "dünyada ne varsa daha büyüğünü yaparız" derken, Çin ise "Batı'da ne varsa benzerini üretir" yaklaşımıyla hareket etmektedir. Bu nedenle yüksek teknoloji şirketlerinde know-how güvenliği büyük önem taşımaktadır.

ABD kökenli IT şirketleri ile Güney Kore (Samsung Electronics), Hollanda (ASML) ve Tayvan (TSMC) şirketlerinin toplam piyasa değeri 20 trilyon 221 milyar doları aşmaktadır. Sadece en yüksek değere sahip şirketler dikkate alınmıştır. Önde gelen şirketler arasında Nvidia (4.61 trilyon dolar), Apple (3.88 trilyon dolar), Alphabet Inc (3.81 trilyon dolar) ve Microsoft (2.95 trilyon dolar) bulunmaktadır.

Çip Üretimindeki Tekel Yapısı

Çip üretimi, pandemi döneminde yaşanan sıkıntılarla kamuoyunun dikkatini çekmiştir. Modern araçların ve teknolojik cihazların çalışması için yüksek kaliteli çiplere ihtiyaç vardır. Dünyadaki en ileri çiplerin %90'dan fazlasını üreten Tayvan merkezli TSMC, bu sektörde kritik bir oyuncudur. TSMC'nin üretimi için ise Hollandalı ASML şirketinin litografi makineleri gereklidir; bu makineler insanlık tarihinin en karmaşık ve hassas aletleri arasında yer alır.

ASML makinelerinin üretimi ve bakımı için Almanya merkezli Carl Zeiss şirketinin özel aynalarına ihtiyaç vardır. Bu aynaların yapımı için ise Kuzey Carolina'daki Spruce Pine maden bölgesinden çıkarılan %99,99999 saflıktaki kuvars kumu gereklidir. Bu madde, dünya genelinde nadir bulunan ultra saf kuvars kumudur ve üretimi iki ana şirketin kontrolündedir.

Tekel Sisteminin İşleyişi ve Gelecek Perspektifi

Tekel yapısında egemen ve yönetici tek iken, üreticiler dört ana şirketten oluşmaktadır. Bu dört aşama ve üretici birbirine bağımlı olmakla birlikte, tekel sadece bunlardan ibaret değildir; sayısız bilgi kuruluşu, Ar-Ge merkezi ve alt yüklenici bu ekosistemin parçasıdır.

Bu yapıya karşılık tarihsel olarak en hızlı kopyalayıcı olan meydan okuyucu Çin, henüz gerçek üretici ve tasarımcı seviyesine ulaşamamıştır. ABD, Avrupa'nın İsrail'i olarak anılan Hollanda ve Uzakdoğu'nun İsrail'i ya da Hollanda'sı olarak adlandırılan Tayvan gibi ileri teknoloji lokasyonlarına bilgi transferini kontrollü şekilde sürdürmektedir.

Sonuç olarak, küresel tekelin karşısında durabilmek için tüm üretim aşamalarını entegre eden sistemlere sahip olunmalı, çok yönlü, özgür üniversiteler, Ar-Ge merkezleri ve bağımsız mucitlerden oluşan büyük bir ekosistem kurulmalıdır. Böylece tarihi değiştiren icatlar tasarıma ve üretime dönüşebilir. Mehmet Ali BAL'ın analizleri bu çağrıyı yapmaktadır.