Türk demokrasi tarihinin önemli dönüm noktalarından biri olan 31 Mart Vakası, 13 Nisan 1909 tarihinde (Rumi takvimle 31 Mart 1325) gerçekleşmiştir. Bu olay, İttihat ve Terakki Partisi’nin yönetimine karşı gelişen bir reaksiyon olarak ortaya çıkmıştır.

İttihat ve Terakki’nin Siyasi Baskıları ve Muhalefet

II. Meşrutiyet’in ilanından sonra en güçlü siyasi teşkilat haline gelen İttihat ve Terakki, 22 Temmuz 1908’de kurulan Said Paşa hükümetine katılmamış, ancak hükümet işlerine sık sık müdahale etmiştir. Bu durum, kendilerinden olmayanlara karşı baskıcı tutumlar ve siyasi istikrarsızlık yaratmıştır. 4 Ağustos 1908’de yaşanan bir bakan tayini anlaşmazlığı üzerine Said Paşa kabinesi istifa etmiş ve yerine Kamil Paşa sadrazam olmuştur. Bu süreçte İttihat ve Terakki’ye muhalefet belirginleşmiştir.

Artan Baskılar ve Gerginlik

1908’den sonra kısa süreli özgürlük havası sona ermiş, baskılar artmış ve İttihatçılara karşı olan bazı kişilerin faili meçhul cinayetlerle öldürülmesi ortamı daha da tırmandırmıştır. Bu gelişmeler üzerine kendilerini güvende hissetmeyen İttihatçılar, 19 Ekim’de Üçüncü Ordu’ya bağlı avcı taburlarını “meşrutiyetin muhafazası ve İstanbul’un güvenliği” gerekçesiyle Selanik’ten İstanbul’a getirtmiştir.

Meclis ve Hükümette Yaşanan Değişiklikler

17 Aralık’ta toplanan mecliste İttihatçılar üstünlük sağlamış, Kamil Paşa hükümeti düşürülmüş ve 14 Şubat 1909’da İttihat ve Terakki’ye yakın Hüseyin Hilmi Paşa sadrazam olmuştur. 7 Nisan’da İttihatçılara sert eleştiriler yönelten Serbesti gazetesinin başyazarı Hasan Fehmi, Galata Köprüsü’nde faili meçhul bir cinayete kurban gitmiş, cenaze töreni ise İttihatçılara karşı büyük bir tepki gösterisine dönüşmüştür.

İsyan ve Talepler

İstanbul’da yaşanan şiddetin yanı sıra özellikle Balkanlar’da büyük karışıklık yaşanmış ve 31 Mart olayları on bir gün sürmüştür. İsyancıların başlıca talepleri; hükümetin istifası, Kamil Paşa’nın sadarete getirilmesi, İsmail Kemal’in Meclis-i Mebusan reisliğine atanması, İttihatçı subayların değiştirilmesi, ordudan tasfiye edilen alaylı subayların geri dönmesi, şeriat hükümlerinin tamamen uygulanması ve olaylara katılanlar için af ilan edilmesiydi. Meclis çoğunlukla karar alamazken, isyancılar silah tehdidiyle bu taleplerin kabul edildiğini duyurmuş ve padişah onay vermiştir.

Hükümet Değişikliği ve Hareket Ordusu

Sadrazam aynı gün öğleden sonra istifa etmiş, Adliye Nazırı Nazım Bey ise muhtemelen yanlışlıkla öldürülmüştür. İsyanın ikinci gününde Hariciye Nazırı Ahmed Tevfik Paşa sadrazam olmuştur. Ahrar Fırkası üyeleri, isyanın meşrutiyet karşıtı ve II. Abdülhamid yanlısı bir görüntü almaması için çalışmıştır. Ulema ise isyanı desteklemediklerini açıklamıştır. İttihat ve Terakki ileri gelenleri saklanmış veya İstanbul’dan uzaklaşmıştır.

Meşrutiyetin korunması için ikinci ve üçüncü ordudan oluşan Hareket Ordusu, 19 Nisan’da Yeşilköy’e gelmiş, 22 Nisan’da Mahmud Şevket Paşa komutayı devralmıştır. Meclis-i Mebusan, 22 Nisan’da Yeşilköy’de toplantı yapmıştır.

Tahttan İndirme ve Sonrası

Tutuklanan bazı Ahrar Fırkası üyeleri İngiltere müdahalesiyle serbest bırakılmıştır. Meclis, 27 Nisan’da II. Abdülhamid’i tahttan indirerek yerine Mehmed Reşad’ı geçirmiştir. II. Abdülhamid olaylara müdahil olmasını istemiş ancak bu talep kabul edilmemiştir.

Dönemin önemli İslamcı düşünürleri Elmalılı Muhammed Hamdi, Şehbenderzade Ahmed Hilmi, Manastırlı İsmail Hakkı, Tahirülmevlevi ve Mehmed Akif, yaşananların İslam açısından kabul edilemez olduğunu ve meşrutiyetten vazgeçilemeyeceğini açıkça ifade etmiştir. İttihat ve Terakki ise bu olayı irticai bir ayaklanma olarak görüp sorumluluğu II. Abdülhamid ve İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti’ne yüklemiştir.

Padişahın olaylara seyirci kalmadığı, dikkatli davrandığı ve Hareket Ordusu’na direnilmemesini istediği, yaşananlardan dolayı rahatsız olduğu anlaşılmaktadır. Genel görüş, İttihatçılar’ın iktidar hakimiyetini kesinleştirmek ve II. Abdülhamid’den kurtulmak amacıyla bu siyaseti benimsediği yönündedir.