Türkiye hava sahasına yönelen balistik füzenin düşürülmesinin ardından NATO'nun kolektif savunma prensibi kapsamında yer alan 5. madde tartışmaları gündeme geldi. Ancak, NATO bu maddeyi devreye alma kararı almadı.

Milli Savunma Bakanlığı (MSB) 4 Mart'ta İran'dan atıldığı belirlenen ve Türk hava sahasına doğru ilerleyen bir füzenin düşürüldüğünü açıkladı. İran Genelkurmay Başkanlığı ise 5 Mart'ta yaptığı açıklamada Türkiye topraklarına herhangi bir füze fırlatılmadığını ve "komşu ve dost ülke Türkiye’nin egemenliğine saygı duyduklarını" belirtti.

5. Madde Nedir?

5. madde, NATO'nun ortak savunma ilkesini oluşturur ve müttefiklerden birine yönelik silahlı saldırının tüm üyelere yapılmış sayılacağını belirtir. Kuzey Atlantik Antlaşması'nın bu maddesinde, saldırıya uğrayan tarafın bireysel ya da toplu olarak kendini savunma hakkını kullanabileceği ve diğer müttefiklerin buna destek vereceği belirtiliyor.

"Taraflar, Kuzey Amerika'da veya Avrupa'da bir veya daha fazla müttefiğe yönelik silahlı bir saldırının tümüne yapılmış bir saldırı olarak değerlendirileceğini kabul ederler."

5. Madde Otomatik Olarak Devreye Girer mi?

Antlaşmada 5. maddenin nasıl aktive edileceğine dair kesin bir prosedür bulunmamaktadır. Maddeyi harekete geçirmek için iki temel koşulun gerçekleşmesi gerekir: saldırıya uğrayan müttefikin gerçek bir silahlı saldırıya maruz kalması ve bu müttefiğin toplu savunma talebinde bulunması veya buna onay vermesi.

Bu saldırı kara, deniz veya hava unsurlarına yönelik olabilir ve zarar, tahribat ya da can kaybı gibi sonuçları içermelidir. NATO'nun karar organı Kuzey Atlantik Konseyi, saldırının 5. madde kapsamında olup olmadığını belirlemek için toplanır ve üye ülkeler arasında konsensüs aranır.

5. Madde Aktive Edildiğinde Süreç Nasıl İşler?

Madde etkinleştiğinde, her müttefik saldırıya uğrayan ülkeye uygun gördüğü şekilde yardım etmekle yükümlüdür. Bu destek askeri olabileceği gibi başka biçimlerde de olabilir. NATO bu yardımların koordinasyonunda merkezi rol oynar ve müttefiklerin teklif ettikleri desteklerin senkronizasyonunu sağlar.

Bununla birlikte, müttefikler tek taraflı veya ikili önlemler almakta serbesttirler; NATO koordinasyonu bunu engellemez.

Alternatif Seçenekler ve 4. Madde

5. madde genellikle son çare olarak görülür ve bugüne kadar yalnızca 11 Eylül saldırılarında kullanılmıştır. Diğer durumlarda, müttefikler topraklarına füze düşmesi veya sınır ihlali gibi olaylarda istişare için Kuzey Atlantik Antlaşması'nın 4. maddesini devreye sokar.

4. madde, bir müttefikin toprak bütünlüğü, siyasi bağımsızlığı veya güvenliği tehdit altında olduğunda müttefikler arasında istişare yapılmasını sağlar. Ancak, 4. madde kapsamında yapılan görüşmeler 5. maddeyi harekete geçirmek için ön koşul değildir ve 5. maddenin uygulanacağı anlamına gelmez.

Türkiye, coğrafi konumu ve bölgesindeki gelişmeler nedeniyle 4. maddeyi en çok kullanan NATO ülkeleri arasında yer alır. İran kaynaklı son olayda ise NATO nezdinde 5. madde kapsamında herhangi bir girişim bulunmamaktadır.