Orta Doğu'da ABD ve İsrail'in İran'a karşı yürüttüğü işgal savaşı 27. gününde devam ederken, Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü (NATO), ittifakın 5. Maddesi'ni Türkiye örneği üzerinden yeniden gündeme taşıdı.

NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, "32 müttefik olarak NATO topraklarının her karışını savunmak için elimizden geleni yapacağız. Türkiye'ye yönelik üç füzenin düşürülmesi bunun açık bir delilidir ve bunu yapmaya devam edeceğiz." ifadelerini kullandı.

Uzman Görüşü ve Balistik Füze Saldırıları

Ankara merkezli düşünce kuruluşu SETA'nın "70 Yıllık Türkiye - NATO İlişkileri" raporuna katkı veren Nişantaşı Üniversitesi akademisyeni Prof. Dr. Vişne Korkmaz, Haber7'ye yaptığı açıklamada, "NATO'nun birinci görevi transatlantik toprakları dışarıdan gelen saldırılara karşı savunmaktır. Bu çerçevede NATO, caydırıcılık noktasında güçlü olduğunu hatırlatıyor." değerlendirmesinde bulundu.

Türkiye, 4 Mart, 9 Mart ve 13 Mart tarihlerinde İran'dan ateşlenen balistik füzelerle üç kez hedef alındı. Milli Savunma Bakanlığı (MSB), bu saldırılarda kullanılan balistik mühimmatın NATO sistemleri tarafından havada etkisiz hale getirildiğini bildirdi.

NATO ve Türkiye Arasındaki İletişim

Bu saldırılar öncesinde, NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, 2 Mart'ta Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Görüşmede Erdoğan, "Türkiye'nin istikrara katkı sunma yaklaşımını sürdürdüğünü" vurgularken, Rutte, "müttefiklerin her türlü tehdide karşı caydırıcılık ve savunma kapasitesini ilerletme konusunda hemfikir olduklarını" ifade etti.

Rutte, 4 Mart'taki füze önleme operasyonundan sonra 5 Mart'ta İngiliz Reuters haber ajansına yaptığı açıklamada, "Hiç kimse 5. maddeden söz etmiyor" dedi. İran'ın saldırı girişimini kınayan Rutte, "En önemli nokta, rakiplerimizin dün NATO'nun ne kadar güçlü ve dikkatli olduğunu görmüş olmalarıdır. NATO çok güçlü ve dikkatli" ifadelerini kullandı.

Son Gelişmeler ve Tarihsel Bağlam

İnsansız deniz aracı ve insansız hava aracı ile Türk işletmeli bir geminin İstanbul açıklarında hedef alınması, yaklaşık çeyrek asır sonra NATO'yu ikinci büyük ortağı için bir araya getirme potansiyeli oluşturdu. Daha önce 11 Eylül 2001 terör saldırılarına tepki olarak NATO üyeleri ortak karar almış ve ABD'ye destek açıklamıştı.

Rutte'nin açıklamalarındaki "toprakların her bir karışının savunulacağı" vurgusu, 5. Madde'de yer alan "kolektif savunma yükümlülüğünün" bir yansıması olarak yorumlandı. NATO'nun 5. Maddesi, ittifakın kolektif savunma ilkesini tanımlayan temel hükümdür. 1949'da kurulan NATO'nun amacı, üye ülkelerin güvenliğini ortak savunma mekanizmasıyla korumaktır. 5. Maddeye göre, bir üye ülkeye yönelik silahlı saldırı tüm üyelere yapılmış sayılır ve diğer üyeler Birleşmiş Milletler Şartı'nın 51. maddesi kapsamında saldırıya uğrayan ülkeye yardım eder.

İran'ın Saldırıları ve NATO'nun Yanıtı

İran tarafı, Türkiye'ye yönelik balistik füze saldırılarının sorumluluğunu üstlenmedi. 4 Mart'taki ilk girişim sonrası, 5 Mart'ta İran Genelkurmay Başkanlığı, "Türkiye'nin egemenliğine saygı duyulduğu" ve İran tarafından Türkiye topraklarına herhangi bir füze fırlatılmadığı açıklamasını yaptı.

16 Mart'ta İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, ABD ve İsrail'in İran'a yönelik ortak hava saldırıları, Türkiye ile ilişkiler ve bölgedeki güvenlik durumuna ilişkin değerlendirmelerde bulunarak, "İran'dan Türkiye'ye veya Azerbaycan'a füze fırlatıldığı yönündeki iddialar yalan. İran silahlı kuvvetleri hedef seçerken son derece hassastır. Biz İran'a saldırmak için kullanılan ABD'nin askeri üslerini ve varlıklarını hedef alıyoruz. Bu, Birleşmiş Milletler Şartı'nın 51’inci maddesine göre İran'ın kendini savunma hakkıdır." dedi.

Gelecek Zirve ve NATO Karargahı Kurma Çalışmaları

NATO Liderler Zirvesi, 22 yıl aradan sonra 7-8 Temmuz tarihlerinde Ankara'da düzenlenecek. Önceki zirve, 28-29 Haziran 2004'te İstanbul'da gerçekleştirilmişti.

Milli Savunma Bakanlığı Basın ve Halkla İlişkiler Müşaviri Tuğamiral Zeki Aktürk, 26 Mart'ta yaptığı basın toplantısında Türkiye'de kurulması planlanan NATO karargahına ilişkin şunları söyledi: "2023'te NATO Güneydoğu Bölgesel Planı kapsamında bir Kolordu Karargahı kurulmasına yönelik çalışmalar başlatılmış ve bu niyet 2024'te NATO'ya bildirilmiştir. Türk general komutasında kurulması planlanan karargah için 6'ncı Kolordu Komutanlığı görevlendirilmiş ve milli çekirdek kadrolara atamalar yapılmıştır. Karargahın çok uluslu yapıya dönüştürülmesine yönelik çalışmalar NATO makamlarıyla koordineli devam etmekte olup onay süreci sürmektedir. Karargahın onaylanmış bir logosu henüz bulunmamaktadır. Görevi, kendisine tahsis edilecek kuvvetlerin entegrasyonunu sağlayarak sorumluluk sahasında caydırıcılık ve savunma faaliyetlerini desteklemektir. Bu planlanan karargahın bölgedeki son gelişmelerle ilgisi yoktur."

Türkiye'nin 5. Maddeye Başvurusu

Türk Dışişleri Bakanlığı'nın resmi internet sitesinde yer alan "NATO Genel Bilgi Notu"na göre, Türkiye ittifaka üye olduğu 18 Şubat 1952'den beri 5. Maddeye hiç başvurmadı.

Ancak Türkiye, daha çok dayanışma amaçlı olan 4. Maddeye farklı tarihlerde 5 kez başvurdu. 4. Madde, bir üye ülkenin güvenliği, toprak bütünlüğü veya siyasi bağımsızlığının tehdit altında olduğunu düşündüğünde müttefikleri istişareye çağırma hakkını ifade eder. Bu konuda detaylı bilgi için NATO'nun 5. Maddesi ve aktive edilme koşulları makalesine bakabilirsiniz.

4. Madde, bir üye ülkenin güvenliği, toprak bütünlüğü veya siyasi bağımsızlığının tehdit altında olduğunu düşündüğünde müttefikleri istişareye çağırma hakkını ifade eder.

Türkiye, coğrafi konumu ve bölgesindeki gelişmeler nedeniyle 4. maddeyi en çok kullanan NATO ülkeleri arasında yer alır. İran kaynaklı son olayda ise NATO nezdinde 5. madde kapsamında herhangi bir girişim bulunmamaktadır. Bu gelişmeler, Ortadoğu'da savaşın 21. gününde yaşanan füze saldırıları ile bağlantılıdır.