İran Kültür ve Miras Bakanlığı, ülkenin tarihine ait önemli Türk devletleri tarafından inşa edilmiş birçok tarihi yapının İsrail hava saldırılarında ağır zarar gördüğünü açıkladı. Bakanlık tarafından paylaşılan görsellerde, Safevi Devleti döneminde 17. yüzyılda imparatorluk sarayı olarak kullanılan Ali Kapu Sarayı'nın ciddi hasar aldığı görülüyor.

İsfahan'da bulunan Ali Kapu Sarayı, Şah I. Abbas döneminde inşasına başlanmış, Şah Safi ve Şah II. Abbas dönemlerinde tamamlanarak Safevi mimarisinin en önemli örneklerinden biri olmuştu. UNESCO tarafından Dünya Mirası Alanı olarak ilan edilen bu saray, Safevi hükümdarı Şah Abbas tarafından soylu ziyaretçiler ve yabancı elçiler için kullanılmıştır. Sarayın fotoğrafı, İran'ın 20.000 riyallik banknotlarında yer almaktadır.

İsrail Bombardımanları ve Tarihi Eserlerde Hasar

9 Mart Pazar günü İsrail Hava Kuvvetleri'nin düzenlediği bombardımanda Ali Kapu Sarayı hedef alındı. Aynı kentte bulunan ve Şah I. Abbas tarafından yabancı misafirleri ağırlamak amacıyla inşa edilen Çehel Sütun Sarayı da saldırılarda ağır hasar gördü. Sarayın önünde yer alan 20 ince sütun ve havuzun yansımasıyla 40 sütun etkisi yaratılması, adının Farsça "Çehel" kelimesinden geldiğini göstermektedir.

Çehel Sütun Sarayı'nın fresklerinde, 1514 Çaldıran Savaşı'nda Osmanlı İmparatoru Yavuz Sultan Selim'e karşı Safevi ordularının yenilgisi, 1611 Buhara Emiri onuruna verilen şölen ve 1646 Özbek Kralı için düzenlenen resepsiyon gibi tarihi olaylar resmedilmiştir. Bu sarayın da İsrail saldırılarında ciddi şekilde tahrip olduğu belirtiliyor.

Kültürel Soykırım İddiası ve Tarihi Camiler

İsfahan'da bulunan Ulu Cami (Cuma Camii) gibi birçok medeniyetin eseri olan yapılar da saldırılardan nasibini aldı. Abbasiler, Selçuklular, Kaçarlar, Muzaffariler, Ak Koyunlular ve Safeviler tarafından hem inşa edilmiş hem de restore edilmiş bu camide, İsrail'in bombardımanı sonrası turkuaz çinilerin döküldüğü bildirildi. Selçuklu döneminden kalan dört eyvanlı yapısı ile dikkat çeken camide, Malik Şah'ın veziri Nizâmülmülk'ün himayesinde büyük bir taş kubbe yer almaktadır.

İsfahan Valisi Mehdi Cemalinejad, kentin birçok Türk imparatorluğunun merkezi olarak tanımlandığını ve buranın "çatısız bir müze" olduğunu ifade ederek, "Ne Moğol istilasında ne de İran-Irak savaşında böyle bir yıkım yaşanmadı. Bu, bir medeniyete yönelik savaş anlamına geliyor" dedi. Vali ayrıca, 1954 Lahey Sözleşmesi kapsamında koruma amacıyla kullanılan "Mavi Kalkan" sembollerine rağmen İsrail'in "kültürel soykırım" politikalarını sürdürdüğünü vurguladı.

Gülistan Sarayı ve Tarihi Eserlerdeki Zarar

Tahran'da bulunan 13. yüzyıldan kalma Kaçarlar dönemine ait Gülistan Sarayı da 2 Mart Pazartesi günü İsrail saldırılarında ağır hasar aldı. Dünyaca ünlü Aynalı Salon'daki ince ayna işçiliği patlama sonucu zarar görürken, camlar kırıldı, çini kaplamalar ve duvar süslemeleri tahrip oldu. Sarayda, Osmanlı Sultanı II. Abdülhamid'in İran'a hediye ettiği eserler de bulunuyordu. Sultan II. Abdülhamid, yaklaşık 50 yıl tahtta kalmış ve İran tarihinin en uzun süre hükümdarlık yapan üçüncü lideri olarak anılmaktadır. Bu hediyelerin akıbeti henüz bilinmemektedir.

UNESCO'nun Sessizliği ve Uluslararası Tepkiler

28 Şubat'ta ABD-İsrail koalisyonunun İran'a yönelik başlattığı saldırılar sonucunda tarihi eserlerde görülen hasara rağmen UNESCO'dan henüz resmi bir açıklama gelmedi. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, sosyal medya platformu X'te yaptığı paylaşımda, "UNESCO'nun sessizliği kabul edilemez" ifadelerini kullandı. Bu durum, Netanyahu'nun Lübnan saldırıları ve İsrail'in harekete geçme planı ile benzer uluslararası tepkilerin eksikliğini göstermektedir.

Gazze'deki Tarihi Eserlerin Durumu

İsrail, Gazze Şeridi'nde uyguladığı saldırılar sırasında 20 binden fazla tarihi eseri yağmaladı. Bölgede bulunan 1.244 camiden 1.109'u yıkılırken, üç kilise ağır hasar aldı. Gazze'nin en eski ve en büyük camisi olan 1.400 yıllık Büyük Ömer Camii tamamen yıkıldı.

Aydınlardan Kültürel Tahribata Tepkiler

İran'da tarihî alanlara yönelik saldırılar ülke akademisyenlerinin de tepkisini çekti. Ünlü akademisyen Mucteba Necef, "Tarihi eserler benim için insan hayatı kadar önemli çünkü beni geçmişime bağlıyor. Onların yok edilmesi, hafızamın yıkılması demektir" dedi. ABD Brandeis Üniversitesi'nden Profesör Naghmeh Sohrabi ise, "Bu yapılar ideolojilerin ötesinde, tüm insanlığa ait yaşayan anıtlardır" ifadelerini kullandı. Bu tepkiler, ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırılarının sivillerin güvenliğini tehlikeye atması konusundaki endişelerle paralellik göstermektedir.