İran savaşının, doğal gaz ve helyum tedarikinde yaşanabilecek darboğazlar nedeniyle küresel çip arzını tehdit ettiği belirtiliyor. Hürmüz Boğazı'nın kapalı kalması durumunda risk daha da artıyor.

Orta Doğu'daki çatışmanın küresel etkileri

Şu an için çatışmalar büyük oranda Orta Doğu ile sınırlı olsa da, ekonomik etkileri dünya çapında hissediliyor. ABD ve İsrail’in İran’a yönelik operasyonları, başta petrol ve doğal gaz olmak üzere birçok alanda fiyatların hızla yükselmesine yol açıyor. Hürmüz Boğazı'nın kullanılamaması ise, dünya genelinde bilgisayar çipi üretim ve tedarik süreçlerini olumsuz etkiliyor. Bu durum, Ortadoğu’daki gerilim ve ABD’nin tehditleri ile doğrudan bağlantılıdır.

Çip endüstrisinde küresel bağlar

Çip sektörü, çok parçalı ve küresel bir ağ yapısına sahip. Bazı Körfez ülkeleri özel hammaddelerin tedarikinde öne çıkarken, ABD çip tasarımında liderliği elinde tutuyor. Tayvan ve Güney Kore ise modern çip üretiminde uzmanlaşmış durumda.

Consorsbank Baş Analisti Jochen Stanzl, sektörün dünya çapında iç içe geçtiğini ve tek bir ülkeden vazgeçmenin mümkün olmadığını ifade ediyor.

Stanzl, özellikle Orta Doğu’nun petrol ve doğal gazına, Katar’ın ise helyumuna bağımlılığın kritik olduğunu belirterek, "Eğer bu tedarikler kesilirse tüm sistem çöker" dedi.

Helyum tedarikindeki riskler

Danışmanlık şirketi PwC Strategy’den Tanjeff Schadt, durumun henüz tehlikeli seviyede olmadığını ancak uzun vadede Güney Koreli çip üreticilerinin helyum gibi temel malzemelerde tedarik sıkıntısı yaşayabileceğini vurguluyor. Helyum, doğal gaz işlenirken ortaya çıkan ve çip üretiminde soğutma amacıyla kullanılan vazgeçilmez bir madde.

Jochen Stanzl, helyumun yarısının ABD’den geldiğini ancak ABD’nin bu kaynağa kendisi de ihtiyaç duyduğunu belirtiyor. Diğer ülkeler ise helyumun yaklaşık %40’ını üreten Katar’a bağımlı. Ancak Körfez’deki çatışmalar nedeniyle Katar doğalgaz üretimini azalttı veya durdurdu. Hürmüz Boğazı’nın İran tarafından kapatılması ise tedarik zincirini daha da zorlaştırdı. Bu gelişmeler, İran'dan Trump'a verilen videolu tepki ve bölgedeki uyarılar ile ilişkilidir.

Çip üretiminde kritik bölgeler

Modern çiplerin yaklaşık %90’ının Tayvan’da üretildiği belirtiliyor. Dünyanın en büyük çip üreticileri olan TSMC ve Samsung Electronics sırasıyla Tayvan ve Güney Kore’de faaliyet gösteriyor. PwC’den Schadt, Katar’dan gaz sevkiyatının yapılamaması nedeniyle Tayvan’ın yakında enerji kullanımını kısıtlamak zorunda kalabileceği endişesini dile getiriyor.

BNP Paribas Bankası Baş Yatırım Stratejisti Stefan Kemper, "TSMC, Tayvan’daki enerjinin %10’unu tüketiyor ve ülkenin en büyük enerji kullanıcısı. Enerji kısıtlamaları çip üretimini olumsuz etkiler ve dünya piyasasına daha az çip sunulmasına veya fiyatların artmasına yol açar" diyor.

Consorsbank’tan Stanzl ise helyum kesintisinin Tayvan ve Güney Kore için kritik bir sorun olduğunu ifade ediyor. Her iki ülkenin yaklaşık üç aylık helyum stoğu bulunuyor, bu sürenin sonunda üretimin durması gerekebilir çünkü helyumun yerini tutacak bir alternatif yok.

Olası sonuçlar ve piyasa beklentileri

Tedarikte yaşanacak bir kesinti, yarı iletken ve bilgisayar çiplerindeki küresel tedarik zincirinin çökmesine yol açabilir. Stanzl, bunun en kötü senaryo olduğunu belirtiyor. Şu an piyasa gözlemcileri ise Hürmüz Boğazı ve Körfez bölgesindeki durumun bu noktaya varmadan normale döneceğini öngörüyor. Bu bağlamda, İran ordusunun füzelerindeki Trump görseli ve Hürmüz Boğazı mesajları bölgedeki tansiyonun artışını göstermektedir.

Kaynaklar: Deutsche Welle, ETO, ET