İran'daki savaş, petrol depolarının yanması, Basra Körfezi'ne gömülen enkazlar ve askeri tesislere yapılan füze saldırılarıyla çevrede ciddi zararlar ortaya çıkardı. Kimyasallar, ağır metaller ve diğer kirleticilerden oluşan bu tehlikeli karışımın çevresel tahribatı ve sağlık riskleri uzmanlara göre on yıllarca sürebilir.

Çevresel Zararın Kapsamı ve İzlenmesi

Birleşmiş Milletler Üniversitesi Su, Çevre ve Sağlık Enstitüsü Direktörü Kaveh Madani, kıyıdaki petrol ve gaz sahalarının yanmasının, yakılan veya batırılan petrol tankerlerinin çevreyi kirlettiğini belirtiyor. Madani, "Bölgede çevrenin korunması için mücadele eden biri olarak, bu durumun yıllarca geriye gitmek anlamına geldiğini düşünüyorum" dedi.

Ancak bu tahribatın tam boyutlarını ortaya koymak güç. İngiltere merkezli Conflict and Environment Observatory (CEOBS) Direktörü Doug Weir, savaşın çevresel etkilerini uydu gözlemleri ve açık kaynak istihbaratıyla izlediklerini ve şu ana kadar çevresel açıdan endişe yaratan 400'den fazla olayı kayda geçirdiklerini açıkladı. Ancak İran'daki internet kesintileri ve uydu görüntülerindeki gecikmeler nedeniyle birçok detay hâlâ bilinmiyor.

Petrol ve Gaz Tesislerine Saldırılar Sağlık Risklerini Artırıyor

Petrol ve gazla ilgili altyapıya yönelik bombardımanlar hava kalitesinin bozulmasına, toprak ve suyun kirlenmesine yol açıyor. Bu durum, halk sağlığı için ciddi tehditler oluşturuyor. Bombalanan askeri tesislerden kaynaklanan risklerin ölçülmesi ise daha da karmaşık; zira bazı tesisler yerin metrelerce altında ve yerleşim alanlarına yakın konumda bulunuyor. Weir, bunun büyük belirsizlikler doğurduğunu ifade ediyor.

Hava kirliliği, akciğer ve kalp hastalıkları riskini artırırken, düşen ağır metaller toprağı ve su kaynaklarını kirletebilir. Ayrıca füze enkazları ve altyapıya yönelik diğer saldırılar, bölge genelinde zararlı kirleticilerin yayılmasına sebep olabilir.

Asidik Siyah Yağmur ve Zehirli Kimyasallar

İran'ın başkenti Tahran yakınlarında iki hafta önce yağan siyah yağmur, yakılan petrol altyapısından çıkan kurum, kül ve zehirli kimyasalların atmosferdeki su damlacıklarıyla birleşmesi sonucu oluştu. Yetkililer halkı evde kalmaları için uyarırken, uzmanlar mikroskobik kurum parçacıklarının ciddi sağlık sorunlarına yol açabileceğini belirtiyor. Zehirli kimyasallar ise uzun vadede kanser riskini artırıyor. Bu konuda detaylı bilgi için İran’da Siyah Yağmurun Nedenleri ve Sağlık Riskleri Bilim İnsanları Tarafından Açıklandı başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.

Su Kaynakları ve Tuzdan Arındırma Tesisleri Tehlikede

Kurak Basra Körfezi bölgesi ülkeleri, içme suyu ihtiyacını karşılamak için yüzlerce tuzdan arındırma tesisine bağımlı. İran, ABD hava saldırılarında bir tuzdan arındırma tesisinin zarar gördüğünü açıklarken, Bahreyn İran'ı tesislerine saldırmakla suçladı. Uzmanlar, savaş uzadıkça daha fazla tesisin hedef alınmasından endişe ediyor.

Madani, "Bölgede barış zamanlarında bile temiz içme suyu erişimi zor. Su altyapısına verilecek her türlü zarar uzun süreli etkiler bırakabilir" diye konuştu. Weir ise batırılan gemilerden sızan petrolün ve elektrik santrallerine yönelik saldırıların tuzdan arındırma tesislerini işlevsiz bırakabileceğini vurguladı.

Ekosistemler ve Balıkçılık Etkileniyor

Çevre uzmanlarına göre kirlenme, körfezdeki balıkçılığı ve hassas ekosistemleri de olumsuz etkiliyor. Sular bazı kirleticileri dağıtıp seyreltse de ağır metaller ve zehirli kimyasallar dipte birikmeye devam ediyor. Weir, bölgenin sığ ve kapalı bir havza olduğunu, burada mercan resifleri ve deniz çayırı yatakları gibi hassas yaşam alanları bulunduğunu belirtti.

Nükleer Tesislerde Durum Belirsiz

Birleşmiş Milletler'in nükleer denetim kurumu, Haziran ayında ABD ve İsrail'in hedef aldığı İran'daki nükleer sahalara erişemiyor. Bu nedenle tesislerin durumu büyük oranda bilinmiyor. Madani, olası saldırıların anlık ve uzun vadeli sağlık ile çevre etkilerinin endişe verici olduğunu ifade etti. Radyasyon, cilt hasarı, radyasyon hastalığı ve uzun vadede kanser, kalp hastalıkları ile genetik hasar riskini artırıyor.

ABD ve İsrail yetkilileri, savaşın amaçlarından birinin İran'ın nükleer silah üretme kapasitesini ortadan kaldırmak olduğunu söylüyor. Bu ay İsrail ve ABD, İran'daki bir uranyum zenginleştirme tesisine saldırdıktan sonra İran iki İsrail kentine füze fırlattı. İsrail, tesisin zarar görmediğini açıkladı.

Madani, "Ciddi bir radyasyon sızıntısı veya kirletici seviyelerinde değişiklik olmadığını duyuyoruz, bu da işler ters gitmediğine dair umut veriyor. Ancak risk her zaman mevcut" dedi.

Çevresel Tahribatın Giderilmesi Uzun Sürecek

Uzmanlar, savaş sonrası İran ve diğer ülkelerin yeniden inşa sürecine girerken çevresel tahribatın öncelik listesinin gerisinde kalabileceğini belirtiyor. Mohammed Mahmoud, enerji, su altyapısı, sanayi tesisleri ve gıda üretim merkezlerinin öncelikli olacağını, körfez ve diğer su yollarındaki kirliliklerin ise yakın zamanda ya da hiç ele alınmayabileceğini ifade etti.

Weir, çevresel zararların yüksek maliyet nedeniyle savaş sonrasında gerektiği gibi ele alınmadığını ve önceliğin insani ihtiyaçlara verildiğini söyledi. Özellikle yoğun nüfuslu Tahran'da birçok saldırının petrol altyapısının yanı sıra yerleşim alanlarını da hedef alması, zararlı kirliliği artırdı. İnsanlar toz ve kimyasallara maruz kalıyor; bu durum savaş sona erse bile uzun süre devam edebilir. Bu tür kimyasal maruziyetlerin sağlık etkileri hakkında daha fazla bilgi için Avrupa'da popüler kulaklıklarda hormon bozucu kimyasallar riski başlıklı makalemize göz atabilirsiniz.