İsrail ve ABD, 28 Şubat sabahı İran'ın nükleer tesislerine yeni bir saldırı başlattı. Daha önce Haziran ayında da İran'ın nükleer altyapılarına kapsamlı operasyonlar yapılmıştı. ABD Başkanı Donald Trump, 22 Haziran sabahı yaptığı açıklamada Amerikan uçaklarının Fordo, Natanz ve İsfahan tesislerini vurduğunu duyurmuştu. İsrail ise 13 Haziran'da İran'a yönelik saldırısında çeşitli nükleer tesisleri hedef almıştı.

Natanz: En Büyük Uranyum Zenginleştirme Tesisi

İran'ın Natanz tesisi, ülkenin en büyük uranyum zenginleştirme merkezi olup Tahran'ın yaklaşık 250 kilometre güneyinde bulunur. Tesis, Yakıt Zenginleştirme Pilot Tesisi (PFEP) ve yer altında inşa edilen Ana Yakıt Zenginleştirme Tesisi (FEP) olmak üzere iki bölümden oluşur. Ana tesis ticari ölçekte zenginleştirme kapasitesine sahip olup yaklaşık 50 bin santrifüj barındırmaktadır. Bunlardan 14 bini kurulu, 11 bini ise yüzde 5 saflığa kadar uranyum zenginleştirebilen aktif santrifüjlerdir.

2015 yılında İran, nükleer anlaşma kapsamında zenginleştirmeyi %3,67 ile sınırlandırmayı kabul etmişti. Ancak 2018 yılında ABD'nin anlaşmadan çekilmesinin ardından İran, zenginleştirme oranını %60 seviyelerine çıkarmıştır. Nükleer silah üretimi için gerekli eşik ise %90 olarak belirlenmiştir.

Natanz, Stuxnet virüsü gibi siber saldırıların ve 2021'de İran'ın İsrail'i suçladığı bir patlama gibi sabotaj girişimlerinin hedefi olmuştur. Tesis Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) tarafından denetlenmektedir. Tesisin ticari operasyonlar başkan yardımcısı Mustafa Ahmedi Ruşen, 2011 yılında Tahran'da suikaste uğramış ve bu suikast büyük ölçüde İsrail'e atfedilmiştir.

Fordo Yakıt Zenginleştirme Tesisi

Fordo tesisi, Tahran'a yaklaşık 160 kilometre uzaklıkta Kum yakınlarında yer alan, yüksek güvenlikli yeraltı tesisidir. 2009 yılında gizlice inşa edildiği ortaya çıkınca uluslararası endişeler artmıştır. Yaklaşık 3 bin santrifüj kapasitesine sahip olan tesis, hava saldırılarına karşı korunmuştur.

İran, nükleer anlaşma ile Fordo'yu araştırma merkezi haline getirmeyi ve zenginleştirme faaliyetlerini 15 yıl boyunca askıya almayı kabul etmişti. Ancak ABD'nin anlaşmadan çekilmesi sonrası İran, Fordo'da zenginleştirmeyi yeniden başlatmış ve 2022 yılında %60 seviyesine çıkarmıştır. IAEA, sahadaki gelişmeleri yakından takip etmektedir.

Arak Ağır Su Reaktörü

Merkezi eyaletindeki Hantap şehri yakınlarında bulunan Arak reaktörü, plütonyum üretme potansiyeli nedeniyle uluslararası kaygıların odağında yer aldı. Nükleer anlaşma kapsamında inşaat durdurulmuş, çekirdeği çıkarılarak betonla doldurulmuştur. İran, reaktörü 2026 yılına kadar faaliyete geçirmeyi planladığını Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'na bildirmiştir.

İsfahan İşleme Tesisi

İsfahan tesisi, uranyumu nükleer reaktör yakıtına dönüştürmeye odaklanır. Natanz ve Fordo için uranyum hekzaflorür (UF6) gazı üretir. Ayrıca, bu tesis Bushehr nükleer santrali için yakıt temin etmektedir. Şubat 2023'te burada dördüncü bir araştırma reaktörünün inşasına başlandığı duyurulmuştur. IAEA denetimleri sürerken, uranyum metali üretimi askeri uygulamalar açısından uluslararası endişelere neden olmaktadır. Bu tesisin yeraltı güçlendirmeleri ve savunma önlemleri hakkında detaylar uydu görüntüleriyle ortaya konmuştur.

Bushehr Nükleer Enerji Santrali

İran'ın tek nükleer enerji santrali olan Bushehr, Basra Körfezi kıyısında yer alır. İnşaatı 1975'te Almanya'nın desteğiyle başlamış, ancak uzun süren gecikmeler sonrası Rusya tarafından tamamlanmıştır. 2011'de faaliyete geçen tesis, Rusya'dan tedarik edilen uranyumu kullanmakta ve kullanılmış yakıt Rusya'ya geri gönderilmektedir. Santral, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı tarafından denetlenmektedir ancak deprem riski ve güvenlik standartları konusundaki endişeler devam etmektedir.

Tahran Araştırma Reaktörü ve Parçin Tesisi

Tahran Araştırma Reaktörü, tıbbi izotop üretimi için kullanılan küçük bir tesistir. Başlangıçta yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum kullanmış, ancak 1987'de düşük zenginleştirilmiş uranyuma geçmiştir. 2012'de yerli yakıt çubukları üretilmiştir.

Parçin, Tahran'ın güneydoğusunda bulunan ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı tarafından İran'ın nükleer programının askeri boyutuyla ilişkili olabileceği şüphesiyle izlenen gizli bir askeri tesistir. İran, burada nükleer faaliyet olmadığını ve tesisin sadece konvansiyonel askeri amaçlar için kullanıldığını belirtmektedir. 2015 yılında IAEA direktörünün ziyareti sonrası endişeler giderilmemiştir. Mayıs 2022'de Parçin'de meydana gelen patlamada bir mühendis hayatını kaybetmiştir.

Bu haber BBC gazetecileri tarafından hazırlanmış ve kontrol edilmiştir. Bir pilot proje kapsamında çeviri için yapay zekâ kullanılmıştır.