İran, ülkenin kaderini belirleyecek kritik bir dönemeçten geçiyor. Ayetullah Ali Hamaney'in vefatı, sadece lider değişikliği değil, aynı zamanda İslam Cumhuriyeti'nin iç ve dış politikalarında önemli bir güç boşluğu yaratmış durumda.

Önümüzdeki günlerde veya haftalarda din adamları, gerilimi azaltmaya yönelik bir yaklaşım mı benimseyecek yoksa ABD ve İsrail ile daha sert bir çatışma yoluna mı gideceklerine karar vermek zorunda kalacaklar.

İç Politika ve Liderlik Mücadelesi

Hamaney'in ardından öne çıkan adaylar, geçmiş stratejileri, ideolojik duruşları ve dış bağlantıları ile mercek altına alınıyor. Ateşkes ve diplomasi yanlısı adaylardan radikal ideolojik politikalara yönelenlere kadar geniş bir yelpaze mevcut.

Seçilecek lider, İran'ın iç dengelerini, bölgesel politikalarını ve küresel ilişkilerini farklı şekilde şekillendirecek. Bu liderlik yarışı sadece Tahran için değil, tüm Orta Doğu'nun geleceği için kritik öneme sahip.

Ateşkes yolunu seçebilecek bir lider müzakerelere öncelik verebilirken, radikal bir ideolog ise kapsamlı çatışmayı göze alabilir. Kim seçilirse seçilsin, alınacak kararlar ülkenin iç düzeni ile nükleer ve bölgesel stratejilerini doğrudan etkileycek.

1. Ateşkes ve Diplomasiye Yönelik: Alireza Arafi

67 yaşındaki Alireza Arafi, geçici liderlik konseyi içinde ateşkese öncülük edebilecek bir aday olarak görülüyor. İran medreselerinin ve dini eğitim altyapısının yönetiminde deneyim sahibi.

2023 Moskova ziyareti sırasında Rus yetkililerle görüşerek Rusya ile kapsamlı iş birliği mesajı vermişti. Ayrıca Papa Franciscus, 2022'de Vatikan'da Arafi'yi kabul etti.

Uzmanlar, Arafi seçilirse dini meşruiyetin sembolik olarak sağlanacağını, gerçek gücün ise Ali Laricani ve Sadık Laricani gibi kritik figürlerin elinde kalacağını öngörüyor. Umman arabuluculuğunda ateşkes müzakereleri yürütülecek ve rejim değişikliğinden kaçınılacak.

Engeller arasında radikal görüşlü din adamları, ölen meslektaşlarının intikamını almak isteyen İslam Devrim Muhafızları komutanları ve Hamaney'in ölümüne fetva veren din adamları yer alıyor.

2. Katı İdeolojik Kanadı Temsil Eden: Muhammad Mehdi Mirbagheri

Oral Toğa, Mirbagheri'nin rejimin en sert ideolojik damarını temsil ettiğini belirtiyor. Mesbah Yezdi çizgisinden gelen Mirbagheri, Batı ile İslam arasında kaçınılmaz bir medeniyet çatışması öngörüyor.

Gazze'deki sivil kayıplarına ilişkin olarak "Dünyanın yarısı ölse bile Allah'a yakınlık sağlıyorsa buna değer" açıklamasını yapmış bir isim.

Seçilmesi halinde İran'ın tutumu sertleşecek ancak seçilme ihtimali düşük. Kamusal profili zayıf ve bilinen bir Devrim Muhafızları bağlantısı bulunmuyor. Velayet-i Fakih makamı için gereken kurumlararası uzlaşıyı sağlayacak ağdan yoksun.

Mirbagheri'nin asıl işlevi, Uzmanlar Meclisi içindeki sert kanat baskısını temsil etmek ve seçim sürecinde pazarlık kartı olmak. Lider olmaktan çok, lider seçimini yönlendiren bir figür olarak görülüyor.

3. Pragmatik Yaklaşımıyla: Sadık Laricani

64 yaşındaki Sadık Laricani, kontrollü yapısıyla öne çıkıyor. Kardeşi Ali Laricani, kriz dönemlerinde uzlaşmayı sağlayabilecek bir aday olarak tanınıyor.

Sadık Laricani'nin pragmatik tavrı, ideolojik sertlikten çok kurumsal sürekliliğe öncelik veriyor. Batı ile kontrollü gerilimi sürdürürken, rejimi riske atacak tırmanmalardan kaçınması bekleniyor.

Nükleer programın korunması temel öncelik olmaya devam ederken, uluslararası baskıyı dengelemek için diplomatik sınırlamalar ve müzakere kanalları dikkatle değerlendirilecek. Bu bağlamda, ABD-İran müzakerelerinde 'Bonanza Paketi' iddiası ve bölgesel gelişmeler önemli bir referans olarak görülüyor.

Oral Toğa, Sadık Laricani'nin en güçlü yönünün kurumsal biyografisi olduğunu belirtiyor: "Uzmanlar Meclisi üyeliği, yargı başkanlığı ve şu an Düzenin Yararını Teşhis Konseyi başkanlığı görevlerini sürdürüyor. Ayrıca Hamaney'in en yakın yardımcılarından biri. Necef doğumlu olması ve babasının Büyük Ayetullah unvanını taşıması dini meşruiyet açısından avantaj."

Toğa, Laricani'nin reformculara mesafeli olduğunu, Hatemi reformlarını eleştirdiğini ve hükümet meşruiyetini halkın oylarından almadığını vurguluyor. Pragmatizminin ideolojik yumuşama değil, kurumsal işleyişe bağlılık anlamına geldiğini ekliyor.

Ali Laricani şu an Milli Güvenlik Yüksek Konseyi Başkanı olarak fiili karar alıcı konumda bulunuyor. Sadık Laricani birincil isim olarak anılmasa da ani bir sürprizle ortaya çıkma ihtimali göz ardı edilmemeli.

İran'ın dış politikası ve ABD ile ilişkileri hakkında daha fazla bilgi için İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan'ın ABD ile müzakereler açıklaması okunabilir.