ABD'nin Körfez bölgesindeki askeri varlığını artırması üzerine İran, savaş durumunda dünyanın en kritik petrol geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı'nı kapatabileceği uyarısında bulundu. İran Stratejik Dış İlişkiler Konseyi Sekreteri Celal Dehgani Firuzabadi, böyle bir durumda enerji güvenliğinin tehlikeye gireceğini ve Boğaz'ın kapatılacağını belirtti.

Hürmüz Boğazı'nın Önemi

Dünyada ham petrolün yaklaşık beşte biri, en dar yeri 40 kilometre olan bu kanal üzerinden geçiyor. ABD, İran'ın nükleer programıyla ilgili artan gerilim nedeniyle Körfez'deki askeri varlığını istikrarlı biçimde yükseltiyor. İki ülke arasındaki görüşmeler sürerken, ABD Ulaştırma Bakanlığı Denizcilik İdaresi 9 Şubat'ta ABD bayraklı ticari gemilere İran karasularından olabildiğince uzak durmaları yönünde uyarı yaptı. Bu açıklama sonrası petrol fiyatları yüzde 1'in üzerinde artış gösterdi, ertesi gün hafifçe geriledi.

Ekonomik ve Stratejik Etkiler

Önceki gerilim dönemlerinde, İngiliz Dış İstihbarat Servisi MI6 eski başkanı Sir Alex Younger, BBC'ye Hürmüz Boğazı'nın kapanmasının petrol fiyatları üzerindeki etkisinin ciddi ekonomik sorunlara yol açacağını ifade etmişti. Veri analiz firması Vortexa'nın verilerine göre, geçen yıl Boğaz'dan günlük ortalama 20 milyon varilden fazla ham petrol, kondensat ve yakıt taşındı. Bu, deniz yoluyla yapılan yıllık yaklaşık 600 milyar dolarlık enerji ticaretine karşılık geliyor.

İran, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Kuveyt ve Irak, petrol ihracatlarının büyük bölümünü Hürmüz Boğazı üzerinden yapıyor. Boğazdaki herhangi bir kesinti, küresel petrol arzında gecikmelere ve fiyatlarda ani artışlara sebep olabilir.

Hürmüz Boğazı'nın Coğrafi ve Askeri Durumu

Boğaz, İran ile Umman arasında yer alıyor ve giriş-çıkış genişliği yaklaşık 50 kilometre, en dar noktası ise yaklaşık 40 kilometre. Büyük gemiler sadece ortadaki yaklaşık 10 kilometrelik derin kanaldan geçebiliyor. Tankerler Basra Körfezi'ne yaklaşırken, İran ve Arap ülkeleri arasında tartışmalı olan Büyük ve Küçük Tunb adalarına yakın seyrediyor.

Uzmanlar, deniz trafiğini engellemenin en olası yolunun askeri müdahale olduğunu belirtiyor. Bu durum, 1980-1988 İran-Irak savaşında yaşanmıştı. İran için Hürmüz Boğazı'nı kapatmak, nükleer silah sahibi olmaya benzer bir caydırıcı güç olarak görülüyor. Uluslararası toplum, İran'ın askeri nükleer program arayışına uzun süredir karşı çıkıyor ve büyük güçler, Tahran'ın bu stratejik konumu küresel enerji arzını kesmek için kullanmasına izin vermeyeceklerini vurguluyor.

Olası Senaryolar ve ABD Tepkisi

Uzmanlar, İran'ın Boğaz'ı geçici sürelerle kapatabileceğini öngörüyor. Ancak ABD ve müttefiklerinin askeri müdahaleyle deniz trafiğini hızla yeniden sağlayabileceği tahmin ediliyor. ABD Kongre Araştırma Servisi'nin 2012 tarihli raporuna göre İran, kademeli olarak adımlar atabilir; örneğin İran-Irak savaşında olduğu gibi petrol tankerlerine karşı füzeler konuşlandırmak ve deniz mayınları döşemek gibi. Bu tür eylemler gemi sigorta primlerini artırarak Körfez çıkışında tıkanıklığa yol açıyor.

İran'ın ayda yaklaşık 3 bin geminin geçtiği bu su yolunda mayın döşemek için hızlı saldırı botları ve denizaltılar kullanması bekleniyor. İran donanması ve Devrim Muhafızları Ordusu, yabancı savaş ve ticari gemilere saldırılar düzenleyebilir. Ancak büyük askeri gemiler de İsrail veya ABD hava saldırıları için hedef haline gelebilir.

Bölgesel ve Küresel Petrol Akışı

Vortexa'nın araştırmasına göre, Suudi Arabistan Hürmüz Boğazı'ndan günlük yaklaşık 6 milyon varil ham petrol ihraç ediyor; bu, komşu ülkelerden daha fazla. ABD Enerji Bilgi İdaresi'nin (EIA) 2024 tahminlerine göre, Boğaz'dan geçen ham petrol ve kondensatın yüzde 84'ü, sıvılaştırılmış doğal gazın ise yüzde 83'ü Asya pazarlarına gidiyor. Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore bu petrolün en büyük ithalatçıları arasında yer alıyor.

ABD ise 2024 yılında Boğaz'dan günlük yaklaşık 500 bin varil ham petrol ve kondensat ithal etti; toplam petrol ithalatının yüzde 7'sine ve tüketimin yüzde 2'sine denk geliyor. Aynı raporda, ABD'nin yerli üretim ve Kanada'dan artan ithalat sayesinde Körfez ülkelerinden petrol ithalatının son 40 yılın en düşük seviyesine indiği belirtiliyor. Avrupa'nın Boğaz üzerinden aldığı petrol ise günde 1 milyon varilin altında.

Bölgesel İttifaklar ve Diplomatik Dinamikler

Bu bilgiler ışığında, Arap ve Asya ülkelerinin, son çatışmada İsrail ile siyasi ittifak yapan ABD veya Avrupa güçlerinden daha çok zarar göreceği anlaşılıyor. Birçok Asya ülkesi İran ile iyi, hatta yakın ilişkilerini sürdürüyor. Çin, Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrolün en büyük tüketicisi konumunda ve bu petrolün önemli bir kısmı İran tarafından piyasa fiyatlarının altında satılıyor. Bu durum, Tahran'ın ABD yaptırımlarıyla başa çıkmasına yardımcı olan kritik bir ekonomik kaynak.

EIA, Çin'in 2024 yılında İran'ın küresel piyasalara ihraç ettiği petrolün yaklaşık yüzde 90'ını satın aldığını tahmin ediyor. İran Stratejik Dış İlişkiler Konseyi Sekreteri Firouzabadi, Boğaz kapatılırsa en çok Çin'in zarar göreceğini ve bu nedenle müzakerelerin Çin için de büyük önem taşıdığını ifade etti. Çin'in enerji koridorunun kapanmasına karşı tüm diplomatik gücünü kullanması bekleniyor.

Uzman Görüşleri ve Alternatif Rotalar

CNBC'ye konuşan enerji danışmanlık şirketi Outlook Advisors ortağı Anas Alhajji, Hürmüz Boğazı'nın kapatılmasının muhtemelen İran'ın düşmanlarından çok müttefiklerine zarar vereceğini belirtti. Alhajji, "İranlılar öncelikle kendilerine zarar verecek bir adım atmak istemez" dedi.

Yıllardır dile getirilen Boğaz'ın kapatılması tehdidi, Körfez petrolü ihraç eden ülkeleri alternatif ihracat yolları geliştirmeye yöneltti. Suudi Arabistan, 2019'da geçici olarak doğal gaz boru hattını ham petrol taşımak için yeniden kullanıma açtı. BAE, iç kesimlerindeki petrol sahalarını günlük 1,5 milyon varil kapasiteli boru hattıyla Umman Körfezi'ndeki Fujairah Limanı'na bağladı. İran ise Temmuz 2021'de Umman Körfezi'ne petrol taşıyan Goreh-Jask Boru Hattı'nı hizmete açtı. Bu hattın kapasitesi günde yaklaşık 350 bin varil ancak İran henüz bu miktara ulaşamadı.

EIA, geçen yıl Haziran ayında mevcut BAE ve Suudi boru hatlarında günlük yaklaşık 2,6 milyon varil kullanılmayan kapasitenin Hürmüz Boğazı'nı bypass etmek için kullanılabileceğini kaydetmişti. Ayrıca, bölgedeki askeri ve diplomatik gelişmelerle ilgili detaylar için Hakan Fidan'ın PKK Irak Operasyonu ve Suriye Süreci Açıklaması incelenebilir.