Antimikrobiyal direnç (AMR) ile mücadelede ilaç endüstrisinin geliştirme faaliyetlerinin, dirence sahip enfeksiyonların artış hızına ayak uyduramadığı yeni bir raporla ortaya çıktı. Hollanda merkezli bağımsız, kâr amacı gütmeyen kuruluş Access to Medicine Foundation tarafından yayımlanan rapora göre, düşük ve orta gelirli ülkelerde ilaç erişimini artırmaya yönelik çalışmalar son beş yılda %35 oranında azaldı.

2026 yılında, büyük araştırma odaklı ilaç şirketlerinin geliştirdiği projelerin sayısı 2021’deki 92’den 60’a geriledi. Kuruluşun CEO’su Jayasree K. Iyer, raporda yeni antibiyotiklere duyulan ihtiyacın hiç olmadığı kadar arttığını belirtti. Iyer, önemli bir değişiklik gerçekleşmezse, önümüzdeki yirmi yıl içinde önlenebilir enfeksiyon kaynaklı ölümlerde ciddi bir artış yaşanacağını ve bunun en çok yoksul ülkelerde yaşayan kırılgan nüfusları etkileyeceğini vurguladı.

Ar-Ge Faaliyetleri Yetersiz

AMR ile mücadeledeki en büyük zorluklardan biri, bulaşıcı hastalıklar alanındaki araştırma ve geliştirme (Ar-Ge) çabalarının yetersiz kalması olarak öne çıkıyor. Rapor, GSK, Pfizer, Shionogi, MSD ve Otsuka gibi büyük şirketlerin yanı sıra sekiz küçük ve orta ölçekli firmayla birlikte toplam 15 şirketin Ar-Ge performansını inceledi.

İngiliz çok uluslu şirket GSK, 30 ilaçla (üçü yenilikçi) koruyucu aşılar ve antibakteriyel tedaviler alanında liderliğini sürdürüyor. Japonya merkezli Shionogi ise 2021’de ikinci sırada yer alan Pfizer’i geride bırakarak lider konuma yükseldi. Raporda şirketler arasında performans farklılıklarının yüksek olduğu, hiçbir firmanın potansiyelinin tamamına ulaşamadığı belirtilerek, AMR ile mücadelede atılması gereken uzun bir yol olduğu ifade edildi.

Antimikrobiyal Direnç Büyüyen Bir Tehdit

Antimikrobiyal direnç, bakteri, virüs, mantar ve parazitlerin artık bu tür ilaçlara yanıt vermemesiyle ortaya çıkıyor. Bu durum genetik değişimlerle doğal olarak gelişirken, yanlış ve aşırı ilaç kullanımı gibi insan kaynaklı nedenlerle hızlanıyor. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre, 2025 sonu itibarıyla laboratuvarca doğrulanmış her altı bakteriyel enfeksiyondan biri standart tedavilere direnç gösteriyor.

AMR yalnızca Avrupa Birliği’nde her yıl 35 binden fazla ölüme yol açıyor. 2025-2050 döneminde ise dünya genelinde bakteriyel AMR’ye bağlı 39 milyon ölüm gerçekleşeceği tahmin ediliyor.

Çocuklar ve Savunmasız Gruplar Risk Altında

Düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşayan çocuklar enfeksiyonlara orantısız derecede açık bulunuyor. Buna karşın raporda, geliştirme aşamasında yalnızca beş pediatrik ilacın olduğu belirtildi. Antimikrobiyal ilaç geliştirme projelerinin sadece %13’ü beş yaş altı çocuklara yönelik tasarlanmış durumda. Bu da mevcut antibiyotiklerin pediatrik onaylarının gecikmesine neden oluyor. 2000 yılından beri piyasaya çıkan yeni antibiyotiklerin yalnızca %10’u çocuk kullanımı için onay almıştır.

Rapor, çocuklara uygun ilaç formlarının onay süreçlerinin yıllar sürdüğünü, mevcut antibiyotiklerin ise düşük ve orta gelirli ülkelerde çoğunlukla erişilebilir olmadığını vurguluyor.

Gelecek İçin Umut Veren Projeler

Raporda, ilaç direncine karşı önemli potansiyele sahip, geliştirme sürecinin ileri aşamalarındaki yedi yenilikçi proje de paylaşıldı. Bu projelerin üçü GSK, Otsuka ve Shionogi gibi büyük firmalarca, dördü ise BioVersys, F2G, Innoviva ve Venatorx gibi KOBİ’ler tarafından yürütülüyor.

Ancak analiz, eski ilaçların etkisiz kaldığı durumlarda dirençle başa çıkabilecek yenilikçi antimikrobiyal ilaçların geliştirilmesinin hâlâ son derece kısıtlı olduğunu ortaya koyuyor. Rapor, özellikle tedarik, finansman ve düzenleme alanlarında küresel ve ulusal düzeyde reform yapılmadıkça, sektörün gerekli hız ve ölçekte ilerleyemeyeceğini belirtiyor.

Yazarlar, AMR tehdidiyle orantılı biçimde antibiyotik keşfinin finanse edilmediği sürece, çabaların reaktif kalacağını; bunun da hem can kaybına hem ekonomik zarara yol açacağını ifade etti.