7-8 Temmuz 2026 tarihlerinde Ankara, Kuzey Atlantik İttifakı (NATO) Zirvesi'ne ev sahipliği yapmaya hazırlanıyor. Zirve öncesinde, özellikle ABD Başkanı Donald Trump'ın ikinci kez göreve başlamasının ardından ABD'nin İsrail-İran geriliminde beklediği desteği bulamaması sebebiyle NATO'nun geleceğine ilişkin tartışmalar yoğunlaştı.

ABD'nin NATO'dan çekilme ihtimali sıkça gündeme gelirken, bu konuda hukuki, kurumsal ve stratejik boyutların birlikte değerlendirilmesi önem taşıyor. Haber7.com'da Sayın Mehmet Acet'in geçtiğimiz hafta kaleme aldığı yazı, bu bağlamda önemli bilgiler sunmuştur. ABD'nin ve diğer üyelerin NATO'dan ayrılmasının koşulları detaylı olarak ele alınmalıdır.

NATO'nun Kurumsal Yapısı ve Dağılma Senaryoları

NATO, klasik ittifak modellerinden farklı olarak gelişmiş bir kurumsal yapıya sahiptir. Entegre komuta sistemi, ortak harekât kabiliyeti, standartlaştırılmış protokoller (STANAG'lar) ve Washington Antlaşması'nın 5. maddesine dayanan kolektif savunma ilkesi, ittifakı basit bir sözleşmeden öte bir kurumsal ekosistem haline getirmiştir. Bu nedenle NATO'nun dağılması ancak üyelerin büyük çoğunluğunun eşzamanlı çekilmesi veya ittifakın işlevsel olarak sistematik biçimde çökertilmesi ile mümkün olabilir. Güncel jeopolitik koşullarda, Rusya tehdidinin devam ettiği ortamda böyle bir çözülme makul görünmemektedir.

ABD'nin NATO'dan Ayrılması: Hukuki ve İç Hukuk Boyutları

Washington Antlaşması'nın 13. maddesi, herhangi bir üye devletin NATO'dan ayrılma hakkını tanır. Buna göre, bir üye devlet ABD hükümetine yazılı çekilme bildirimi yapabilir ve bir yıl sonra üyeliği sona erer. Ancak antlaşma, çekilme kararının üye devletin iç hukukunda nasıl alınacağını düzenlemez; bu konu tamamen ilgili ülkenin anayasal sistemine bırakılmıştır.

ABD iç hukukunda ise uluslararası anlaşmaların kabulü Senato'nun üçte iki çoğunluğunun onayına tabidir. Anlaşmalardan çekilme konusunda ise açık bir anayasal hüküm bulunmamaktadır. Bu durum, yürütme ile yasama arasında bir gri alan yaratmıştır. Örneğin, Jimmy Carter'ın Tayvan savunma anlaşmasını tek taraflı iptal etmesi bu konuda örnek teşkil eder. ABD Yüksek Mahkemesi genellikle bu tür ihtilaflarda "siyasi mesele doktrini" gerekçesiyle esasa girmekten kaçınarak konuyu siyasal organların takdirine bırakmıştır.

Ancak Kongre, 2023 ve 2024 yıllarında kabul ettiği düzenlemelerle Başkanın NATO'dan tek taraflı çekilmesini engelleyen bağlayıcı hükümler getirmiştir. Buna göre, Başkanın çekilme bildirimi yapabilmesi için ya Senato'nun üçte iki çoğunluğunun onayını alması ya da Kongre'nin her iki kanadından geçecek özel bir yasaya dayanması gerekmektedir. Bu düzenleme, özellikle Trump'ın ilk başkanlık döneminde dile getirdiği çekilme ihtimaline karşı kurumsal bir güvence mekanizmasıdır.

Fiili Angajman ve Stratejik Sonuçlar

ABD Başkanı, NATO'dan resmi olarak ayrılmasa bile ittifakın işleyişini etkileyebilecek birçok araca sahiptir. Savunma bütçesinin azaltılması, Avrupa'daki askeri varlığın küçültülmesi, ortak tatbikatların sınırlandırılması ve kolektif savunma taahhütlerine yönelik siyasi söylemin zayıflatılması gibi adımlar yürütme yetkisi dahilindedir ve Kongre onayı gerektirmeyebilir. Bu nedenle, en gerçekçi senaryo resmi çekilmeden ziyade "işlevsel aşınma"dır.

ABD'nin angajmanını azaltması durumunda Avrupa'nın güvenlik mimarisi ciddi dönüşüm baskısı altında kalacaktır. Avrupa Birliği içinde stratejik özerklik ve ortak savunma kapasitesi oluşturma girişimleri hız kazanabilir, ancak kısa vadede ABD'nin sağladığı nükleer caydırıcılık, stratejik nakliye, istihbarat ve ileri teknoloji kapasitesinin yerine konması zordur. Bu durum, Avrupa'yı daha derin bir askeri entegrasyona zorlayabilir ya da ABD ile daha gevşek, ikili anlaşmalara dayalı bir güvenlik ilişkisi geliştirmeye yöneltebilir.

Türkiye'nin Konumu ve Stratejik Önemi

Türkiye, NATO içinde coğrafi konumu, askeri kabiliyeti ve bölgesel erişimi sebebiyle yüksek stratejik değere sahiptir. ABD'nin rolünün azalması Türkiye'nin göreli önemini artırabilir. Güney kanadının güvenliği, Orta Doğu'ya erişim ve Karadeniz dengesi gibi alanlarda Türkiye'nin katkısı kritikleşir. Ancak bu durum, karmaşık bir stratejik ortam yaratır. ABD'nin güvenlik garantilerinin zayıflaması, Türkiye'nin caydırıcılık kapasitesine daha fazla yatırım yapmasını zorunlu kılar ve Rusya ile ilişkilerde hassas denge politikaları gerektirir.

Sonuç olarak, NATO'nun yakın vadede Trump'ın tehditlerine rağmen dağılması beklenmemektedir. ABD'nin resmi çekilmesi mevcut hukuki ve siyasi engeller nedeniyle düşük olasılıklıdır. Ancak ABD'nin ittifaktaki angajmanını azaltarak yük paylaşımını müttefiklere devretmesi daha gerçekçi bir senaryodur. Bu durum NATO'yu ortadan kaldırmaz ancak daha gevşek ve merkezi olmayan bir güvenlik düzenine dönüştürür. Bu yeni yapıda, orta büyüklükteki bölgesel güçler için hem manevra alanı hem de belirsizlik artar ve Türkiye bu dinamiğin merkezinde yer alacaktır.

Prof. Dr. Zakir Avşar / Haber7