Şubat ayında ABD'nin İran'a yönelik askeri hamleleriyle artan gerginlik, uluslararası toplumun dikkatini uzun süre üzerinde tuttu. Ancak son açıklamalar, krizde geçici de olsa bir yumuşama işaret ediyor. ABD Başkanı Donald Trump, Hürmüz Boğazı'nın tamamen açılması koşuluyla İran'la iki haftalık karşılıklı ateşkesin kabul edildiğini duyurdu. Bu gelişme, diplomatik kanalların yeniden aktif hale geldiğini gösterdi.

Ateşkes ve Diplomatik Gelişmeler

Pakistan'ın arabuluculuğunda gerçekleşen görüşmeler sonrası gelen ateşkes açıklaması, askeri gerilimin yerini kontrollü müzakere sürecine bırakabileceği beklentisini artırdı. Trump, İran'daki askeri hedeflerin büyük ölçüde vurulduğunu savunurken, Tahran'dan gelen 10 maddelik teklifin uzun vadeli barış için müzakere zemini sunduğunu belirtti. İran cephesinden yapılan açıklamalarda, ateşkesin yeni lider Mücteba Hamaney tarafından onaylandığı ve sürecin farklı bir zafer söylemiyle şekillendiği ifade edildi.

Nükleer Silah Tehdidi ve Trump'ın Tutarsızlığı

Nükleer silah konusu ise uluslararası tartışmaların odağında olmaya devam ediyor. Trump, operasyonların ilk günlerinde İran'ın nükleer kapasitesini "yakın tehdit" olarak tanımlarken, daha sonra daha temkinli bir dil kullandı. Bu tutarsızlık, Washington ve küresel güvenlik çevrelerinde dikkat çekiyor.

Geçen Çarşamba yaptığı açıklamada, Trump İran'ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokuna ilişkin sorulara beklenmedik biçimde "Umurumda değil" yanıtını verdi. Uranyumun yerin altında olması nedeniyle doğrudan tehdit oluşturmadığını ve uydu sistemleriyle izlenebileceğini savundu.

Ancak aynı gün televizyon konuşmasında tonu sertleşerek, İran'ın herhangi bir hamlesine füze ile karşılık verileceğini belirtti. Bu iki farklı açıklama, ABD yönetiminin İran'ın nükleer kapasitesine yönelik stratejisinin netliği konusunda soru işaretlerine yol açtı.

Nükleer Program ve Uluslararası Denetim

ABD'nin İran'a müdahalesinin ana gerekçelerinden biri, Tahran'ın nükleer silah üretme potansiyelini ortadan kaldırmak olarak gösterildi. Uzmanlar ise bu hedefin henüz gerçekleşmediğini vurguluyor.

The Times'ta yer alan habere göre, nükleer silahların yayılmasını önlemek amacıyla faaliyet gösteren Ploughshares Fund Başkanı Emma Belcher, savaşın küresel güvenliği azaltarak riskleri artırdığına dikkat çekti. Ayrıca, savaş koşullarında uluslararası gözlemcilerin İran'daki nükleer tesislere erişememesi ciddi bir denetim boşluğu yarattı.

Uzmanlar, nükleer risklerin yalnızca uzaktan izleme araçlarıyla kontrol edilemeyeceğini, sahadaki fiziksel denetimin vazgeçilmez olduğunu belirtiyor. Uydu görüntülerinin gerçek faaliyetleri tam yansıtamadığını ifade ediyorlar.

ABD Özel Kuvvetleri İçin Riskli Planlar

Trump'ın uranyum stokuna dair açıklamaları, ABD özel kuvvetlerine sunulan dikkat çekici bir planın ardından geldi. Plan, İran'daki İsfahan ve Natanz nükleer tesislerine hava baskını düzenleyerek, yer altında saklanan yaklaşık 400 kilogram yani yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyumun ele geçirilmesini hedefliyordu.

Bilindiği üzere, nükleer silah üretimi için gereken zenginleştirme oranı yüzde 90 seviyesinde bulunuyor. Bu da İran'ın mevcut stokunun teknik olarak silah üretimine yakın olduğunu gösteriyor.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) Genel Direktörü Rafael Grossi, İran'ın geçen yıl Haziran'dan bu yana uranyum zenginleştirme faaliyetlerine başlamadığını ancak stok sınırlar içinde kalırsa sürecin hızla yeniden başlayabileceğine dikkat çekti. Grossi, ek zenginleştirmenin günler veya haftalar içinde gerçekleşebileceğini belirterek, nükleer krizin kontrol altına alınmadığını vurguladı.

Uzmanlardan Eleştiriler

Washington merkezli Bilim ve Uluslararası Güvenlik Enstitüsü Başkanı ve eski IAEA müfettişi David Albright, Trump yönetimini İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stokuna yönelik somut adım atmadan askeri operasyonu sonlandırmakla eleştirdi. Albright, ABD özel kuvvetlerinin planladığı baskın operasyonunu "çok uçuk" olarak nitelendirerek, havadan yapılabilecek alternatif yöntemlerle stokların erişilemez hale getirilebileceğini söyledi.

Uranyumun daha derin tünellere gömülmesinin etkili olabileceğine işaret eden Albright, "Stokların ulaşılamaz olduğu yönündeki ifade doğru değil" dedi. En gerçekçi çözümün İran'ın uluslararası denetçilere yeniden kapılarını açması ve ateşkes süreciyle nükleer programın şeffaf hale getirilmesi olduğunu belirtti.

Yeraltı Tesisleri ve Stratejik Önemi

İran’ın nükleer altyapısının önemli bir kısmı yer altında bulunuyor. Özellikle Fordow kompleksi, derinliği ve korunaklı yapısıyla askeri müdahalelere karşı dayanıklı kabul ediliyor. Haziran ayında ABD tarafından düzenlenen saldırıların bu tesislerde hasar yarattığı belirtilse de uzmanlar programın tamamen ortadan kaldırıldığını söylemenin mümkün olmadığını ifade ediyor.

İran’ın Askeri ve Stratejik Seçenekleri

İran’ın askeri seçenekleri sadece nükleer programla sınırlı değil. Tahran yönetimi, küresel enerji arzı açısından kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolünü stratejik bir koz olarak kullanıyor. Bölgedeki gemi trafiğini engelleme kapasitesi, petrol fiyatlarında ani yükselişlere ve küresel ekonomik durgunluk riskine yol açabilecek potansiyele sahip.

İsrail savunma istihbaratının İran masasının eski başkanı Danny Citrinowicz, İran’ın bu ekonomik güce rağmen nükleer caydırıcılık arayışından vazgeçmeyebileceğini belirterek, "En büyük koz nükleer bomba olacaktır" değerlendirmesinde bulundu.

İran İç Politikasındaki Değişimler ve Uzman Görüşleri

Savaşın başlamasından bu yana İran iç siyasetinde sertlik yanlısı grupların güç kazandığı gözlemleniyor. Uluslararası Kriz Grubu İran Direktörü Ali Vaez, ülkede artık "kitle imha silahları ile kitle yıkıcı silahların birlikte düşünülmesi gerektiği" görüşlerinin yaygınlaştığını ifade etti.

Güvenlik ve terör uzmanı, emekli istihbarat albayı Coşkun Başbuğ, İran’da nükleer silah tartışmalarına ilişkin önemli değerlendirmelerde bulundu. Başbuğ, İran’ın güçlü bir nükleer silah kabiliyetine sahip olmadığını, MOSSAD’ın yoğun etkinliği nedeniyle böyle bir silahın saklanmasının mümkün olmadığını söyledi.

Ancak Başbuğ, İran’ın yüzde 60 oranındaki zenginleştirilmiş uranyumunun kısa sürede yüzde 90'a çıkarılabileceği yorumlarına katıldığını belirtti. "Eğer İran gerçekten nükleer niyetliyse, savaşta bile bunu yapar ve vazgeçmez. İran ise böyle bir şey yapmadığını söylüyor" dedi.

ABD ve İsrail’in Nükleer Seçenekleri

Şu anda ateşkes ortamı bulunduğunu belirten Başbuğ, sürecin sona ermesi ve gerilimlerin artması durumunda ABD'nin nükleer silah kullanma ihtimalinin düşük olduğunu ancak İsrail'in taktik nükleer silah kullanabileceğini söyledi. Ayrıca İsrail'in ABD'yi tehdit ettiğini ve ABD’nin bu durumda destek verebileceğini ifade etti.