İran tarihindeki önemli dönüm noktalarından biri olan 19 Ağustos 1953 darbesi, ABD ve İngiltere'nin istihbarat kurumları CIA ve MI6 tarafından düzenlendi. Bu operasyon sonucunda demokratik yollarla seçilmiş Başbakan Muhammed Musaddık görevden alındı. Darbe, yalnızca İran halkının kaderini değil, bölgesel jeopolitiği de derinden etkiledi ve İran'da Batı karşıtı bir dış politikanın temelini attı.

Operasyonun Açıklanması ve Soğuk Savaş Bağlamı

2013 yılında CIA, Musaddık'a karşı gerçekleştirilen darbede rol oynadığını ilk kez kabul etti. Dışişleri Bakanlığı ise bu konuda gizliliği kaldırarak "Ajax Operasyonu" ve MI6'ın "Boot Operasyonu" adlı belge serilerini yayınladı. Belgelerde, darbeyi üst düzey hükümet yetkililerinin onayladığı ve CIA'nın yönlendirdiği vurgulanıyor. Operasyon, CIA görevlisi Kermit Roosevelt tarafından yönetildi.

İkinci Dünya Savaşı sonrası başlayan Soğuk Savaş döneminde İran, Batı açısından stratejik öneme sahipti. Sovyetlerin Basra Körfezi'ne erişimini engellemesi ve petrol rezervlerinin kontrolü, Batı'nın bölgedeki çıkarları için kritik unsurlardı.

Musaddık ve Petrolün Millileştirilmesi

1951'de başbakan seçilen Musaddık, İran petrol endüstrisini millileştirmeyi hedefledi. Bu hareket, ülkede geniş destek bulurken, özellikle İngiltere ve ABD'de petrol sektörünün geleceğine dair büyük endişe yarattı. İngiltere, özellikle Hindistan'ı kaybettikten sonra İran üzerindeki ekonomik ve stratejik nüfuzunu korumak için millileştirmeyi engellemek istedi.

İngiltere, Musaddık'la müzakere etmeye çalıştı ancak başarılı olamadı. Bunun üzerine Musaddık'ı komünizme karşı bir tehdit olarak gören İngiltere, ABD'den yardım istedi ve böylece darbeye giden süreç başladı. Plan, Musaddık'ın yerine Batı yanlısı ve anti-komünist General Fazlollah Zahedi'nin getirilmesini öngörüyordu.

Darbe Süreci ve Sonrası

Kermit Roosevelt Temmuz 1953'te İran'a giderek ajanlarla, subaylarla ve din adamlarıyla bağlantı kurdu. Önceki başarısız darbe girişiminin ardından Şah Muhammed Rıza Pehlevi ile de temas sağlandı. Operasyon, siyasi manipülasyon, psikolojik savaş ve sokak ayaklanmalarının birleşimiyle dikkatle planlandı. Propaganda kampanyaları ve organize edilen protestolarla ülke istikrarsızlaştırıldı.

Sonunda General Zahedi ordusunu kullanarak hükümeti devirdi ve Musaddık tutuklandı. Darbeye din adamları da destek verdi. Musaddık vatana ihanetle suçlandı, üç yıl hapis cezası aldı ve ardından ev hapsinde 1967'de ölümüne kadar yaşadı.

Şah'ın Dönüşü ve 1979 Devrimi

Şah Muhammed Rıza Pehlevi 1953'te iktidara döndü ve mutlak güçle otoriter bir rejim kurdu. CIA desteğiyle kurulan istihbarat teşkilatı SAVAK, muhalifleri susturmak ve kontrolü artırmak için baskı ve insan hakları ihlalleri uyguladı. Bu dönem ekonomik büyüme sağlasa da ülkede eşitsizlik derinleşti.

Şah'ın güçlenmesi, 1979'da İslam Cumhuriyeti'ni kuran milliyetçi hareketin yükselişine zemin hazırladı. Ayetullah Ruhullah Humeyni liderliğindeki yeni rejim, katı dini yasalar getirdi ve Batı yanlısı politikaları tamamen değiştirdi. Ayrıca kendi gizli polisi SAVAMA'yı kurarak eski rejimin acımasız yöntemlerini sürdürdü.

İran-ABD İlişkilerindeki Dönüm Noktası

1979 devriminin ardından ABD ile İran arasındaki ilişkiler düşmanlığa dönüştü. Kasım 1979'da ABD Büyükelçiliği'ne yapılan baskın sonucu diplomatlar ve vatandaşlar 444 gün rehin tutuldu. ABD, 1980'de İran ile diplomatik ilişkileri kesti ve ağır ekonomik yaptırımlar uyguladı. Ayrıca, İran-Irak Savaşı sırasında Irak'ı destekledi.

Yıllar süren yaptırımlar İran ekonomisine zarar verdi, enflasyon yükseldi ve para değer kaybetti. Mart 2025'te Dünya Bankası, İran nüfusunun %35-40'ının yoksulluk sınırının altında yaşadığını tahmin etti.

1953 Darbesinin Mirası

Manchester Üniversitesi Sosyoloji Bölümü Başkanı Prof. Simin Fadaee, her yıl darbenin yıldönümünde İranlıların ülke kaderinin farklı olabileceğini düşündüğünü belirtiyor. Fadaee, darbenin küresel ölçekte emperyalist müdahaleleri ve demokratik hükümetlerin devrilmesini kolaylaştırdığını ifade ediyor. Ayrıca, ABD'nin diğer darbeleri planlamadan önce 1953 darbesini değerlendirdiğini ekliyor.